Bà Tiêu Thị Mai, rạp Quốc Thanh và các đoàn Thái Dương
Trong hoạt động sân khấu cải lương hình thức “ký giao kèo” giữa nghệ sĩ tên tuổi và bầu gánh đã âm thầm diễn ra suốt gần hai thập niên đã thật sự chấm dứt từ Tháng Chín 1971, tức kể từ ngày bà Tiêu Thị Mai chủ rạp Quốc Thanh qua đời.
Bà Tiêu Thị Mai, rạp Quốc Thanh và các đoàn Thái Dương
Thật vậy, việc đào kép tên tuổi và bầu gánh hát ký giao kèo hợp tác làm ăn đã có từ 1950, lúc Út Trà Ôn được bầu gánh hát Mộng Vân đưa cho 100 ngàn đồng khơi khơi (không phải trả lại) để ký vào bản hợp đồng hai năm. Kể từ đó thì những nghệ sĩ tên tuổi khác cũng được bầu gánh cho ký giao kèo, với số tiền nhiều hay ít tùy thuộc vào làn hơi ca vọng cổ có ru hồn, có thu hút người nghe, hay nói rõ hơn là đào kép đó có được ăn khách, có được khán giả thấy đăng tên là bỏ tiền ra mua vé.
Thế rồi, Tết Mậu Thân 1968 đã dẫn tới sự xuống dốc của ngành cải lương miền Nam, số đông đào kép chuyển nghề khác sinh sống, số ít hơn còn lại hoạt động cầm chừng chờ thời. Tuy vậy những đào kép nổi tiếng vẫn còn được ký giao kèo lãnh bạc triệu, và chỉ thật sự chấm dứt từ sau cái chết thê thảm của bà chủ rạp Quốc Thanh, đồng thời cũng là bầu gánh các đoàn Thái Dương.
Trong lúc cải lương khốn đốn, lớp bị phim Tàu chiếm gần hết các rạp, lớp bị ảnh hưởng của truyền hình, khiến bao nhiêu đoàn hát lớn nhỏ rã gánh. Giữa cơn bão tố thì chủ nhân rạp cải lương Quốc Thanh đã đứng ra làm sống dậy bộ môn nghệ thuật này, bằng cách thành lập đến những ba đoàn hát lớn (Thái Dương 1, 2 và 3). Bà đã quy tụ cả trăm nghệ sĩ, và nếu tính luôn tất cả những thành phần liên hệ như soạn giả, nhạc sĩ, dàn cảnh, chuyên viên ánh sáng, họa sĩ, nhân viên bán vé, công nhân v.v... thì có đến khoảng 500 người. Bà Tiêu Thị Mai đã bỏ ra 200 triệu bạc để làm sống dậy bộ môn nghệ thuật cải lương, trực tiếp điều khiển, quán xuyến cả ba đoàn hát, nhất là trong việc quy tụ và thương lượng với đào kép, và với thành phần soạn giả cộng tác thường trực hoặc đưa tuồng cho các đoàn Thái Dương.
Theo kế hoạch hoạt động của ba đoàn hát lúc ấy thì luân phiên nhau, một đoàn diễn thường trực ở thủ đô Sài Gòn, rạp Quốc Thanh (rạp nhà), hai đoàn kia thì một ở miền Tây, một ở miền Trung. Nhưng rồi, một ngày của Tháng Chín 1971 là thê lương ảm đạm ảnh hưởng đến ngành cải lương, mọi người trong giới đã sửng sốt, bàng hoàng bởi cái chết của bà Tiêu Thị Mai. Bọn cướp đã sát hại bà, cũng có nghĩa là giết chết luôn các đoàn hát Thái Dương, vì không có bà thì gánh hát sẽ rã gánh, điều đó ai cũng biết.
Bà Mai là một phụ nữ tha thiết với ngành ca kịch cải lương, và cái chết đột ngột của bà đã gây ảnh hưởng lớn cho làng ca kịch. Nói như vậy thật không quá đáng chút nào, bởi người ta biết rằng lúc bấy giờ với những ba đoàn hát lớn, chỉ riêng về nghệ sĩ tên tuổi thì đã có hơn hai phần ba của tổng số tài danh trong làng ca kịch đang cộng tác dưới bảng hiệu Thái Dương.
Lúc đó tình trạng hoạt động của các đoàn hát như sau: Ðoàn Thái Dương 1 do soạn giả Hoa Phượng làm giám đốc, thành phần nghệ sĩ có Út Trà Ôn, Minh Ðức, Ngọc Bích, Kiều Lệ Mai... đoàn này đang lưu diễn ở miền Trung. Ðoàn Thái Dương 2 giám đốc là ông Mười Thi, với thành phần nghệ sĩ tên tuổi có nam nghệ sĩ Thanh Sang, Sáu Nhỏ, Trường Xuân, Minh Ngà, Ðiền Lộc, Nhật Tân, hề Chi và phía nữ có Mỹ Châu, Thanh Nguyệt, Bo Bo Hoàng tức Thanh Hoàng, Thanh Hồng, Hà Mỹ Hạnh... đoàn 2 này đang diễn tại rạp Quốc Thanh Sài Gòn, tức rạp nhà của bà bầu. Ðoàn Thái Dương 3, nghệ sĩ Thành Ðược vừa thay thế soạn giả Nguyễn Huỳnh đảm trách nhiệm vụ giám đốc, với thành phần nghệ sĩ tên tuổi gồm Thành Ðược, Diệp Lang, Văn Chung, Hoàng Long, hề Kim Quang, Phượng Liên, Kim Ngọc, Hoàng Vân... đoàn này đang diễn tại rạp Huỳnh Long, Gia Ðịnh.
Về thân thế sự nghiệp, bà Tiêu Thị Mai người gốc ở Bạc Liêu, sinh trưởng trong một gia đình điền chủ (về sau quê hương bà ở Trảng Bàng, Tây Ninh). Khi lớn lên học hết bậc trung học thì bà lên xe hoa về với người chồng đầu tiên là ông Gaillard, người Việt có quốc tịch Pháp, chung sống 13 năm sinh được 4 người con, ba trai một gái. Nhưng rồi ông chồng sớm qua đời, trong cảnh nửa chừng xuân bà chắp nối tơ duyên với ông cò mi Tôn Ngọc Chắc, đang là chánh sở thông hành của Tổng Nha Cảnh Sát, ông này cũng, một lần dang dở đường tình.
Trên 20 năm sống với ông Chắc bà có thêm 7 người con, cộng chung là 11 người (7 trai 4 gái), hai dòng con của bà một số nên danh phận, số còn lại du học tại Pháp, Ý, Thụy Sĩ. Bà ra đi để lại tài sản khổng lồ gồm 2 tòa building, mỗi cái trên 100 phòng cho Mỹ mướn; một biệt thự ở đường Lê Quý Ðôn (đang ở); một rạp hát (rạp Quốc Thanh); 13 căn phố lầu ở đường Trần Hưng Ðạo và vườn cao su mấy chục mẫu ở Tây Ninh.
Với tài sản như trên đã hậu thuẫn mạnh mẽ cho ba đoàn cải lương hoạt động, tiếp tục cho các đào kép tên tuổi ký giao kèo để họ an tâm phục vụ đoàn hát, phục vụ nghệ thuật. Lúc ấy nghe nói bà Mai đã có ý định thành lập thêm đoàn Thái Dương 4 thu nhận thêm một số nghệ sĩ đang thất nghiệp và cứ thế phát triển thêm lên để khôi phục lại nghệ thuật cải lương. Thế nhưng, mưu sự tại nhân thành sự tại thiên, sự ra đi của bà kéo theo sự sụp đổ của 3 đoàn hát, cũng đồng thời chấm dứt luôn vấn đề bầu gánh và nghệ sĩ ký giao kèo với nhau đã có từ thời Út Trà Ôn mới nổi danh.
Sau khi ba đoàn Thái Dương giải tán, nghệ sỹ không còn được ký giao kèo nữa. Họ tìm đến ông Bầu Long (đoàn Kim Chung) và ông bầu Xuân (đoàn Dạ Lý Hương) để cộng tác với chế độ: hát bữa nào lãnh tiền bữa nấy.