Gìn giữ bộ môn nghệ thuật 900 năm tuổi
Các nghệ sĩ trình diễn múa rối nước xát gừng đã được giã nát trên thân thể mình và uống nước mắm để giữ ấm khi họ phải đứng suốt trong làn nước lạnh ngang hông để điều khiển các con rối tại các cánh đồng lúa hay ở các hồ. Tuy môi trường hoạt động múa rối nước hiện đang trong điều kiện khó khăn nhưng các nghệ sĩ trình diễn bộ môn nghệ thuật đặc trưng có 900 năm tuổi này của vùng đồng bằng sông Hồng thuộc miền Bắc nước Việt Nam vẫn hết sức tận tụy với nghề chỉ vì một lý do duy nhất: Họ là những người có lòng yêu bộ môn nghệ thuật thủ công này hết sức sâu đậm, nồng nàn và thiết tha.
Gìn giữ bộ môn nghệ thuật 900 năm tuổi
C
Cá
 |
| Múa rối nước VN |
“Nếu họ không có lòng yêu nghề, không bền chí, chắc họ sẽ không kiên trì chịu ngâm mình suốt trong nước. Họ sẽ không chịu đứng suốt cả ngày để biểu diễn” - tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nói với vẻ kính phục và tôn trọng về những nông dân và những người thợ mộc - những người đã xây dựng nên những đoàn biểu diễn múa rối nước. Tiến sĩ Huy cho biết thêm: “Nếu họ không thể nuôi dưỡng tình yêu cho môn nghệ thuật này, bộ môn có truyền thống lâu đời này của Việt Nam sẽ chết”.
Tại một cái ao hay cánh đồng lúa được chọn làm nơi biểu diễn, các thành viên trong đoàn múa rối nước sẽ xây dựng một rạp bằng tre và gỗ, mái rạp có hình cong ở các góc giống như hình dáng của những ngôi chùa thờ Phật. Vào buổi diễn, những con rối bằng gỗ cao khoảng từ 10 – 18 inches (24,5 – 48 cm) sẽ xuất hiện bằng cách trồi lên từ phía sau 1 hàng tre kín, thông thường được cắm một loạt các cây cờ nhiều màu sắc. Những con rối lớn được sơn các màu như đỏ, đen, cam, nâu và xanh lá cây. Có một vài kịch bản được viết để múa rối nước diễn đã dẫn khán giả đi vào một thế giới tưởng tượng phong phú về những con rồng phun lửa, những con kỳ lân, những con chim phượng hoàng nhảy múa và những câu chuyện hư cấu. Trong buổi biểu diễn múa rối nước, người điều khiển các con rối có thể đốt những pháo bông để tạo cảm giác hồi hộp, hào hứng, có thể tạo bầu khí bồng bềnh dày đặc, mờ ảo bao phủ khắp sân khấu nước bằng cách phun tạo khí.
Những người điều khiển con rối mà khán giả không thể nhìn thấy được để chân trần, chỉ mặc độc bộ đồ lót, ngâm mình trong ao hay cánh đồng lúa đầy nước và điều khiển cử động các con rối hình người, hình con voi, con trâu, rắn và những con vật khác lướt qua lại trên mặt nước bằng cách dùng hệ thống các cây gỗ, dây, đòn bẩy và các bản lề, khớp nối. Trong lúc người kể bắt đầu kể một câu chuyện, những con rối búp bê này sẽ diễn theo câu chuyện và được hỗ trợ bởi dàn nhạc công chơi trống, thổi sáo và chơi thêm những loại nhạc khí khác. Thời gian của một vở diễn dài khoảng 90 phút. Có những câu chuyện rất hay được viết cho biểu diễn múa rối nước như “Trâu nước trườn trong ống nước”, “Người hùng giết hổ”, “Câu ếch”.
Nghề cha truyền, con nối
 |
| Hàng ngàn du khách nước ngoài đến xem và trầm trồ thán phục trước bộ môn nghệ thuật độc đáo này |
Nh Nững kỹ thuật biểu diễn và điều khiển con rối nhuần nhuyễn, điêu luyện điều là những bí mật gia truyền được giữ kỹ lưỡng nhất, chỉ truyền lại cho người trong gia đình mà chỉ truyền cho nam giới. Phải mất rất nhiều năm tập luyện mới có thể nắm vững những kỹ năng, kỹ xảo cần thiết để bắc con rối chuyển động thuần thục như ý hoặc để triển khai, phát triển thêm những kỹ năng về di chuyển từng bộ phận của con rối. Có một vở múa rối nước rất hay đã từng diễn ở ngôi làng Chàng Sơn chuyên làm đồ gỗ tại tỉnh Hà Tây, cách thủ đô Hà Nội 44,8 km, được người dân rất thích và nhớ mãi là vở “Mời trầu”. Theo phong tục truyền thống, ăn trầu-cau là bước khởi đầu cho một cuộc chuyện trò của người Việt Nam với câu tục ngữ “Miếng trầu là đầu câu chuyện”.
Cô Phi Thị Hang, người bán hàng rong ở chợ làng Chàng Sơn, cho biết lần đầu tiên cô xem những con rối nước biểu diễn lúc được 15 tuổi. 15 năm sau, cô vẫn còn thích xem biểu diễn múa rối nước. Cô Phi Thị Hang nhớ lại và bày tỏ lòng ngưỡng mộ đặc biệt của mình đối với người trình diễn rối nước. Cô rất ấn tượng và khâm phục trước cách người ấy điều khiển con rối thật điêu luyện khi giữ thăng bằng được cái khay đựng đầy trầu cau, không để rơi xuống nước trong khi vẫn nổi và lướt đi nhanh trên mặt nước trong ao. Con rối mời trầu cho một số khán giả và được tất cả người dự khán cho những tràng vỗ tay khen ngợi dài không dứt.
Theo tài liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, làng Chàng Sơn là một trong những nơi rất thịnh hành về biểu diễn múa rối nước từ thế kỷ thứ XI. Hiện nay ở làng Chàng Sơn có một đoàn múa rối nước do cụ Nguyễn Văn Dau ở làng Chàng Sơn, năm nay 65 tuổi, làm trưởng đoàn. Gia đình cụ Nguyễn Văn Dau đã truyền nghề biểu diễn này được 4 thế hệ. Cụ là người rất giỏi ở nhiều lĩnh vực của môn nghệ thuật thủ công này: viết kịch bản, chế tạo hệ thống điều khiển con rối và kiêm luôn làm người điều khiển rối nước. Con trai cụ hiện cũng đang nối nghiệp cha tham gia vào đoàn biểu diễn gồm có 22 người.
Múa rối nước chỉ có ở 6 tỉnh miền Bắc Việt Nam
Theo nhà sử học và cũng là chuyên gia về bộ môn múa rối nước Nguyễn Trần Dũng, môn nghệ thuật này chỉ co cụm có ở 6 tỉnh đồng bằng chung quanh Hà Nội và không có dấu hiệu nào cho thấy môn nghệ thuật này bắt nguồn từ nước láng giềng Trung Quốc, Lào hay Campuchia và thậm chí ở miền Trung và miền Nam Việt Nam, mặc dù các nơi này đều có môi trường canh tác trồng trọt tương tự nhau. Phát hiện lý thú này được ông cho biết: “Nền nông nghiệp ở miền Bắc và miền Nam đều dựa trên việc canh tác trên cùng cánh đồng lúa và các nước khác cũng có cánh đồng lúa giống vậy, nhưng ở đó họ không có múa rối nước. Đó là một câu hỏi lớn, hóc búa và thật khó để tìm ra lời giải đáp”.
Ông Nguyễn Trần Dũng cho biết hiện còn 13 đoàn múa rối nước trong năm 2005. Từ khi Việt Nam thực hiện chính sách mở cửa nền kinh tế, tính chuyên nghiệp đã dần dần hình thành trong những con người trình diễn bộ môn múa rối nước có truyền thống cổ xưa này. Ông Nguyen Tran Dung thừa nhận rằng nhờ đó mà các đoàn múa rối nước từng địa phương phải nỗ lực cải tiến để tồn tại. Trong buổi biểu diễn múa rối nước tại Hà Nội, đã có hàng ngàn du khách nước ngoài đến xem và trầm trồ thán phục trước bộ môn nghệ thuật độc đáo này. Nhiều đoàn múa rối nước được xuất ngoại lưu diễn.
N.T (theo Reuters; Boston.com)
http://www.nguoivienxu.vietnamnet.vn/vanngheviet/hoatdongvhnt/2005/10/495933/