Music news from a Vietnamese traditional musician

Là khi hai nghệ nhân làng Diềm (Viêm Xá), xã Hoà Long, huyện Yên Phong ca bài Quan họ cổ: Chong đèn mở sách vân vi. Cụ Ngô Thị Lịch, tuổi đã 77, còn cụ Nguyễn Thị Bàn: 73, hai chị em dâu ngồi bên nhau, như trong một canh hát, giữa sân khấu rực đỏ Triển lãm Vân Hồ - Hà Nội, áo nâu sồng, khăn mỏ quạ mộc mạc, trước mặt là hộp sơn son trầu têm cánh phượng, hai giọng ca “gần đất xa trời” nao lòng khán giả, hai giọng ca sinh ở đất Quan họ, uống nước Bắc Ninh, còn nguyên chất vang, rền, nền, nẩy.

Lúc ra nghỉ, cụ Lịch kể với tôi, vốn mê hát từ 10 tuổi, nghe cha mẹ đi chơi hội về, ngồi hát, cũng bắt chiếc í a í ơi... 14 tuổi, cụ xin tới nhà chứa, cùng các bạn thiếu niên học theo các liền anh, liền chị trong làng - từ nhà chứa ngày ấy mang ý đẹp đẽ, là nơi người Quan họ gặp gỡ và học hát, luyện hát, chứ không bị khoác thêm nghĩa vẩn đục như bây giờ. Học hát, các thiếu niên còn học cung cách giao tiếp lịch thiệp, “nhời” ăn “nhời” nói thanh tao của người Quan họ. “Một câu em xin đỡ nhời, hai câu em xin đỡ nhời, gọi thì dạ, bảo thì vâng” - cụ Lịch kể: “Chứ không nói “nôm” như bây giờ, ra đường gặp nhau, giơ tay một cái: Ây! Thật chả ra làm sao! Mà chúng tôi mê lắm, hát đến đâu là cứ sá ng tai, sáng lòng đến đấy! Sớm ra mong chóng đến trưa, chiều thì cứ mong chóng tối để đến nhà chứa tập hát”. 16 tuổi, cụ Lịch được may áo năm thân, sắm nón quai thao đến hội, hát đối đáp với các liền anh, bao nhiêu người cứ xì xào: ít người hát được như chị Lịch! Đến bây giờ, cả làng Diềm và các làng Quan họ khác, người ta vẫn nể giọng cụ. Bên làng Vân, làng Thổ Hà (Bắc Giang) cách sông như thế, rồi làng Bựu Sim kết chạ với làng Diềm, các làng xa gần, các đám cưới hỏi họ mời, bao năm cụ Lịch cứ đi suốt. Giờ tuổi cao, cụ loanh quanh trông nom nhà cửa, tôi có hỏi thì cụ cười: “Giờ chỉ tiếc già quá mất rồi, hết xuân, mất răng mất lợi rồi! Nhưng mà tôi vẫn hát, tôi ngồi trông đứa chắt mới 2 tuổi, hát cho nó nghe, nó cũng bập bẹ bắt chiếc: a, à, ờ...”. Thỉnh thoảng đêm nằm, cụ nhẩm nhẩm, còn nhớ được độ 90 bài cổ, lề lối xưa học thế nào, giờ vẫn như in. Ban đầu phải giọng La rằng, rồi Kim lan, sang Gió mát trăng thanh, đến giọng Bỉ, sau là Trèo lên cây gạo..., hát được như thế mới ra giọng Quan họ.

Còn cụ Nguyễn Thị Bàn thì nhớ được đến 200 bài, vừa bài ra, vừa bài đối. Ngày xưa bà ngoại của cụ có nhà chứa nên chín tuổi, cụ đã thông các giọng điệu và biết ru em bằng Quan họ. Học hát thì gian khổ lắm chứ chả dễ dãi gì đâu, được cái vang nhưng chưa chắc đã rền, được nền thì cũng chật vật mãi mới nẩy được (gọi nôm na là nẩy hạt mít!). Giọng cụ Bàn phấn khởi: “Ngày làm ruộng, tối xay lúa rào rào, ăn cơm xong tôi đi hát, say sưa đến 11 giờ, 12 rưỡi còn chưa về. Cụ Bánh dạy tôi các giọng, tôi học rất kiên trì, vì cụ ấy nhắc: Phải học cho hết, kẻo cụ chết thì cụ mang lời Quan họ đi mất!...”. Cụ Bánh qua đời rất lâu rồi, những nghệ nhân hiếm hoi như cụ Bàn, cụ Lịch nhiều nă m qua lại truyền dạy cho lớp trẻ. Cụ Bàn bảo: “Tỉnh mời, làng mời, có sức là tôi đi. Ai đến học là tôi cũng dạy, các anh các chị cứ đến, có bao nhiêu vốn, tôi bỏ ra hết. Các anh chị mà không học cho hết thì phí lắm!”.

Như lời NSƯT Thuý Cải - Trưởng đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, thì cụ Lịch và cụ Bàn vừa đi tham dự Liên hoan tiếng hát dân ca toàn quốc 2005, được rất đông khán giả “hâm mộ”. Hai cụ thuộc vào lứa sau của các thế hệ nghệ nhân Quan họ mà giờ đang vắng bóng dần. Lớp người dạy cho những nghệ sĩ của đoàn: Thuý Cải, Quý Tráng, Tự Lẫm, Hai Chi... trong những năm đầu tiên (từ 1969) thì đã quy tiên. Chỉ còn duy nhất cụ Khiếu ở xã Hiên Vân (huyện Tiên Du), đã 105 tuổi, vẫn tiếp tục dạy hát. Tiếp thu vốn cổ từ các nghệ nhân cao tuổi là công việc bền bỉ mà các nghệ sĩ vẫn đang tiếp tục. Họ từng xuống ở với gia đình các cụ, sớm tối cùng cấy gặt, hái thuốc lào, khoai sắn... để học hát thâu đêm, giữ lấ y và nâng niu những tài sản vô giá - là hồn vía của Kinh Bắc văn hiến, lịch lãm. Đến nay, chính họ đang gánh vác dần sự nghiệp truyền dạy muôn đời ấy. Đoàn thường xuyên mời các cụ dạy hát cho các khoá học sinh Trường Văn hoá nghệ thuật tỉnh và các nghệ sĩ, vừa biểu diễn, vừa xuống các làng, xã..., dạy cho các bạn thanh niên, gây dựng và thúc đẩy phong trào hát Quan họ ở từng địa phương. “Đáng mừng là lớp “măng non” đã biết yêu Quan họ, nhưng cái luyến láy, cái chân chất, vang rền nền nẩy của Quan họ thì vẫn phải luyện, phải uốn nắn thường xuyên” - NSƯT Thuý Cải tâm sự: “Sao cho ca lên thì phải ra được nét riêng, là phẩm chất quý báu của Quan họ trong sự đa dạng của di sản văn hóa dân tộc”.