Bài 1: Nâng cấp cải lương: Cải lương lẩn quẩn trong mê cung quá khứ

Category » Âm nhạc cổ truyền

Bài 1: Nâng cấp cải lương: Cải lương lẩn quẩn trong mê cung quá khứ

Ngày 28/08/2002, chủ tịch UBND TP ký quyết định số 3478/QĐ-UB thành lập Ban chỉ đạo nâng cấp nghệ thuật cải lương gồm 11 người do ông Nguyễn Thành Tài - Phó Chủ tịch UBND TP.HCM - làm trưởng ban. Hầu hết giới nghệ sk sân khấu cải lương khi biết tin này ai cũng phấn khởi, vui mừng trướcquyết định mang tính đột phá này. Ba năm trôi qua, nếu nhìn vào bề nổi người ta thấy rằng các hoạt động cải lương diễn ra tương đối sôi nôi, nhưng trên thực tế, còn nhiều vấn đề cần nhìn lại.

HOẠT ĐỘNG SÔI NỔI NHỜ...NÂNG CẤP

Trước khi có quyết định nâng cấp cải lương (NCCL) các NS ngôi sao trong thành phố, gần như mỗi người phân tán một nơi, chủ yếu tăng cường cho các đoàn tỉnh để có thu nhập cao. Lâu lâu họ mới trở về TP diễn vài ngày để cho khán giả không quên họ, rồi lại xuống đoàn tỉnh diễn tiếp. Thời gian đó, rạp Hưng Đạo - trung tâm nghệ thuật cải lương của TP lúc nào cũng trong tình trạng đợi chương trình biểu diễn. Sau khi có quyết định NCCL của UBND TP, các nghệ sĩ đã đồng loạt tụ họp về rạp Hưng Đạo tìm cách hâm nóng lại sân khấu cải lương. Họ sẵn sàng từ chối những khoản thu nhập ''hấp dẫn'' của các đoàn tỉnh để bám trụ tại TP, cùng với Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang tổ chức, thực hiện nhiều chương trình biểu diễn với nhiều thế hệ nghệ sĩ như : Những dấu ấn không phai, Hội ngộ Tài năng, Thắp sáng niềm tin... để phục vụ khán giả, hưởng ứng việc NCCL của UBND TP đề ra. Các nhóm xã hội hóa cải lương lần lượt ra đời mang tính lâu dài như : nhóm Vũ Luân, nhóm Hữu Quốc - Hoàng Song Việt, nhóm Thanh Điền... Những vở diễn của các nhóm xã hội hóa này được đầu tư dàn dựng tương đối kỹ lưỡng và thu hút một lượng khán giả đến xem khá ổn định. Nhờ sự đồng lòng và quyết tâm cao của các nghệ sĩ mà thời gian qua các hoạt động biểu diễn cải lương diễn ra sôi nổi, náo nhiệt và rạp Hưng Đạo liên tục được sáng đèn. Thậm chí có lúc rạp Hưng Đạo bị quá tải. Mặc dù tiền thu nhập cho mỗi xuất diễn ở rạp Hưng Đạo chỉ bằng 1/5, 1/7 show đi tỉnh nhưng các nghệ sĩ vằn vui vẻ và sẵn sàng chấp nhận. Đối với họ, niềm vui bây giờ không phải là những khoản ''cát-sê'' cao ngút trời, mà là được sống trong cái không khí hào hứng, náo nhiệt của khản giả khi đi xem hát cải lương. Ý thức được điều đó, nên các nghệ sĩ tập dượt tương đối nghiêm túc hơn, bài bản hơn, không cẩu thả, chấp vá như kiểu tăng cường cho các đoàn tỉnh. Không khí tập dượt nghiêm túc, hăng say, lao động vì nghệ thuật đã mất, nay được hồi trở lại.

NHƯNG...ÔM HOÀI HÌNH BÓNG CŨ!!!

Phải nói ràng, nhờ có quyết định NCCL của UBND TP mà ba năm qua, các hoạt động biểu diễn cải lương mới diễn ra sôi nổi và hào hứng như bây giờ. Điều đáng biểu dương là những chương trình của các nghệ sĩ cũng như của Nhà hát cái lương Trần Hữu Trang trong thời gian qua dược được đấu tư dàn dựng nghiêm túc kỹ lưỡng hơn và lôi kéo được khán giả đến rạp. Rõ ràng, giữa lúc sân khấu cải lương đang gặp khó khăn như hiện nay, tạo được một đời sống sân khấu cho cải lương là một điểm son đáng ghi nhận của các nghệ sĩ cải lương và Nhà hát Trần Hữu Trang.

Tuy nhiên, bên cạnh sự thành công mang ý nghĩa tích cực đó, người xem vẫn có cảm giác hình như những người làm nghệ thuật vẫn loanh quanh trong cái vòng mê cung của quá khứ, không thoát ra được Hay nói đúng hơn là họ vẫn chưa tìm ra được một hướng đi mang tính khả thi cao để có thể tiếp cận được với khán giả bây giờ. Những vở diễn của một số nhóm xã hội hoá đa phần là những vở diễn cũ được khôi phục trở lại. Một số vở diễn mới của chương trình ''Thắp sáng niềm tin'' thì chưa tạo được nét mới trong ngôn ngữ dàn dựng và biểu diễn. Riêng chương trình ''Những dấu ấn không phai" của thế hệ nghệ sĩ U50 - U60 với nhiệm vụ bảo tồn những giá trị nghệ thuật của cải lương cũng còn gặp khó khăn không ít. Thực ra việc dựng vở cũ không có gì sai, nhưng nếu chúng ta cứ ôm mãi cái hình bóng của quá khứ, sống với cái hào quang đã qua thì làm sao có thể tạo ra cái mới. Đó là nói trên bình diện chung của nghệ thuật, nếu nhìn bề sâu, người ta có cảm giác cách làm của một số nhóm xã hội hóa (XHH) hiện nay thiếu một cái nhìn chiến lược lâu dài. Nghĩa là họ chọn những vở diễn cũ từng ăn khách một thời dựng lại (nhưng không có gì mới). Nếu có chăng chi là thay đổi phần nào ngôn ngữ, cảnh trí để phù hợp với thị hiếu người xem hôm nay, nhằm thu hút khán giả đến xem. Họ chỉ khai thác thị trường sẵn có mà không chịu nghiên cứu chiến lược phát triển lâu dài. Nếu các nghệ sĩ nói rằng làm cái chương trình biểu diễn trên chủ yếu vì yêu nghề, vì nghệ thuật thì rõ ràng lý do đó không thuyết phục. Làm sao có thể gọi là nghệ thuật, khi chương trình toàn là những cái cũ và nhắc tuồng suất tử đầu đến cuối vở ? Tiếng nhắc tuồng rõ đến nỗi khán giả ngồi ở hàng ghế cuối cùng cũng nghe được.

Mỗi khi công luận lên án tiếng thì cái nghệ sĩ giẫy nẩy hờn giận, cho rằng nhà báo không thương nghệ sĩ. Giữa lúc sân khấu cải lương đang gặp khó khăn, tạo được hoạt động biểu diễn là tốt rồi nên nhà báo cần phải ủng hộ, để khuyến khích nghệ sĩ. Nếu nhà báo nào ''thương'' nghệ sĩ, im lặng không nói thì các nghệ sĩ cho rằng đó là ''phe ta'', còn ngược lại ra đường... không nhìn mặt nhau. Từ đây, có thể thấy ngay cả mối quan hệ này cũng cần được củng cố. Nếu chúng ta cùng nhìn một hướng - từ chối những cách làm dễ dãi. Chính chúng ta, chứ không ai khác phải biết tự tôn nghề nghiệp, tìm những phương cách khả thi để thu hút công chúng, nâng cao nghệ thuật cải lương, thì SKCL mới mong có một sự chuyển đổi tích cực.

Bây giờ thình dung xem, nếu có đoàn nghiên cứu nền văn hóa nghệ thuật của các dân tộc ở nước ngoài vào TPHCM để tìm hiểu nghệ thuật cải lương của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay ra sao, lúc đó chúng ta sẽ chọn trình diễn vở diễn nào, trích đoạn nào gọi là tác phẩm tiêu biểu của cải lương đương đại Việt Nam? Chẳng lẽ lấy những vở diễn cũ đưa ra, nói là cải lương việt Nam hôm nay là thế đó. Công tâm mà nói, nếu đổ hết mọi điều cho nghệ sĩ và Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang – đơn vị thực hiện chủ trương nâng cấp cải lương là có phần áp đặt. Bởi trong vấn đề này, Ban chỉ đạo cũng có phần trách nhiệm. Nếu chúng ta suy xét kỹ thì những cách làm trong thời gian qua của các nghệ sĩ, nhóm XHH đều do họ tự làm lấy, tự cứu lấy mình, và Nhà hát Trần Hữu Trang là chiếc nôi nâng đỡ họ. Nghệ sĩ có lòng nhiệt tình, nhưng thiếu chiến lược, giống như con tàu được đẩy ra biển khơi nhưng lại không có thuyền trưởng! Đáng lẽ ra, Ban chỉ đạo phải làm ''thuyền trưởng'' để định hướng cho các nghệ sĩ nhưng dường như Ban chỉ đạo thời gian gần đây lại thiếu sự sát sao trong chỉ đạo, trong từng bước, từng giai đoạn chủ trương nâng cấp, do đó mới dẫn đến tình trạng như hiện nay.
(Còn tiếp)

Võ Tuấn Thiện - BSK