Trường phái hài của bài vọng cổ
Gần nửa thế kỷ trước (1960) mô hình quán NS đã xuất hiện . Một số NS cải lương cao niên đã khẳng định rằng, quán NS Lệ Liễu ở Thị Nghè – Sài Gòn là quán duy nhất ra đời sớm nhất bây giờ (1960). Tại đây người xem là điểm hẹn , những buổi tối đặc biệt là ngày thứ 7 và chủ nhật hàng tuần, nhiều NS đi lưu diễn xa khi về Sài Gòn là thường ghé qua đây.
 |
| Hề Minh - hình: ngocanh |
Nợ duyên từ buổi đầu tri ngộ
Một tối giữa năm 1960, SG Viễn Châu đến quán Lệ Liễu tham gia đờn ca. Lúc đó ông không chỉ là một sọan giả nổi tiếng viết về vọng cổ, mà còn là một ngón đàn tranh trứ danh, được giới phong tặng danh hiệu “đệ nhất thập lục huyền danh cầm - Bảy Bá”. Lúc đó NS Văn Hường là một giọng ca mới nổi, có phong cách riêng, tuy chưa có nét gì là hài hước, nhưng lại là một lối ca khá sành điệu, từ hơi giọng, nhịp nhàng chuẩn mực, kỹ thuật phát âm nhả chữ rất dày dặn... Soạn giả Viễn Châu đã để tâm đến phong cách ca ngâm của NS Văn Hường từ hôm tối đó.
Cảm hứng của soạn giả - nhạc sĩ về giọng ca lạ, nên văn chương lai láng tuôn tràn, chỉ một đêm là soạn giả Viễn Châu viết xong bài vọng cổ 6 câu ''Đêm tân hôn”. Ông mờí Văn Hường ca thử, quả là sự ngẫu nhiên tùng phùng, Viễn Châu trước nay chưa từng viết vọng cổ hài và NS Văn Hường cũng chưa từng ca vọng cổ hài (trước đó không có tác gịả viết vọng cổ hài), vậy mà người viết người ca vọng cổ hài đầu tiên như đo ni đóng gíày, Theo soạn giả Viễn Châu kể lại, nội dung bài vọng cổ "Đêm tân hôn'' tả về sự hoan hỉ của đôi vợ chồng trẻ mới hợp hôn, ca từ trữ tình vui nhộn để tả tâm trạng ngập tràn hạnh phúc của chú rể, NS Văn Huờng lại có tài thểhiện ca từ theo ý tưởng tình cảm của tác giả. Vì thế, bài vọng cổ hài ấy ra đời như một pháo hiệu đầu tiên cho trường phái này(bài này được hãng dĩa Asia phát hành năm 1960).
Những tố chất vọng cổ hài
Hài là một thể tài trên nhiều loại hình nghệ thuật, thể cách tình huống khá đa dạng và nội dung bao chứa rất phong phú. Có thể thấy đặc điểm nổi bật của hài là gây cười, bằng thủ pháp nghệ thuật trào lộng. Nhưng ca từ có thể cách hài, mà giọng ca không có tố chất hài, ,hay dàn nhạc dệm ca nguôi đi hay rời rạc, thì tổng thể tác phẫm sẽ không tạo được tiếng cừơi và ngươc lại. Cho nên bài vọng cổ hài phải là một chỉnh thể, gồm các mối quan hệ của những tố chất hài trực tiếp liên kết với nhau, đó là văn chuơng, thanh giọng, tiết tấu nhạc đệm. Đây là những thành tố vừa mang tính đặc trưng trong âm nhạc cải lương mới có và vừa là nét khác biệt so với những lọai hình đồng lọai hoặc cùng cấp. Chẳng hạn dân ca, ca khúc mới, bài chòi, chèo cũng có tính năng gây cười với đặc điểm riêng của tùng loại.
Theo các nhà nghiên cứu, nguồn gốc của hài có từ ngàn năm trước (vào thời Lý - 910) từ các diễn trò, diễn xướng, dân vũ, dân ca... Những nghệ nhân hài là có biệt tài thiên phú, không phải ai cũng sáng tác hài, ca hài, diễn hài thành đạt một cách dễ dàng được, mà phải có năng khiếu - sở trường riêng, có người nhờ sở trường chất giọng như: NS Văn Hường, NS Hề Sa, có người nhờ ngoại hình hoặc guơng mặt như NSUT Bảo Quốc, NSUT Thanh Nam, NS Bảo Chung,... Vì năng khiếu thiên phú đó, mà cải lương rất hiếm đào kép hài, còn đào kép thương - mùi thì vô số. Có thể thấy, ca từ hài phải thuộc loại văn chương biền ngẫu hay văn vần, có hệ thống móc xích về mặt ngữ âm (vần điệu). Nếu ca từ gút mắc không suôn theo thanh điệu thì người ca sẽ bị cưỡng âm, gây khó khăn cho việc diễn đạt cái hài trong mọi tình huống. Người ca có làn hơi khỏe, chất giọng tốt chưa hẳn ca vọng cổ hài thành công, mà là có tư duy nhạy bén, tâm hồn phóng khoáng, sôi nổi,thích vui đùa, dí dỏm nữa. Nhũng tố chất đó sẽ đưa thực thể hài đến thành công và ngược lại, người có tính trầm tĩnh hay suy tư, ít nói, cẩn thận khó mà có thể ca hài thu hút được. Người đờn cũng có tố chất giống như người ca thì mới đờn cho người ca hài ''bốc'' được người có lính khí trắm lặng, chậm chạp thì đờn không ra phong cách hài trọc, bởi ''nhạc là nhân'' vậy.
Môn phái hài
Như đã giới thiệu ''lược sử' về bài vọng cổ hài, thì soạn giả Viễn Châu và NS Văn Hường được xem là hai vị ''chưởng môn'' của phái vọng cổ hài vậy. Bởi trong nghiệp dĩ, người sáng tác vọng cổ cho NS Văn Hường ca nhiều nhất là soạn giả Viễn Châu và cũng không ai ca bài của Viễn Châu nhiều nhất như Văn Hường. Ở trường phái này, cũng chưa thấy ai sáng tác hoặc ca qua hai vị ''công thần” này.
Từ buổi đầu tri ngộ ấy rồi hai vị tiền bối như đôi tri kỷ, chỉ trong năm 1960, soạn giả Viễn Châu đã sáng tác hơn 10 bài vọng cổ hài cho NS Văn Hường ca trên hãng dĩaAsia và hàng loạt bài sau này mà hai cụ không thể nhớ hết. Có thể điểm qua một số bài mà đến nay còn lưu hành trong dân gian, như: Tư ếch đi Sài Gòn, Tư ếch đại chiến Văn Hường, Tôi đi làm rể, Trắng - đen - vàng - mạch, Tôi về quê vợ, Vợ tôi tôi sợ, Rượu ơi là rượu,... Một đại biểu ở miền Đông Nam bộ cũng lừng danh về sáng tác vọng cổ đó là soạn giả Thanh Hiền, có thể xem ông là người kế vị Viễn Châu về viết vọng cổ hài. Sự tri ngộ giữa Thanh Hiền và Văn Hường tương tự như Viễn Châu và Văn Hường vậy. Đó là thời gian NS Văn Hường về đoàn CL Thống nhất đóng đô ở Tây Ninh và sau giải phóng (1975) NS Văn Hường trụ lại Tây Ninh khá lâu. Soạn giả Thanh Hiền viết cho NS Văn Hường ca trên Đài TNVN và Đài TNND TPHCM các bài vọng cổ hài: Văn Hương hát Tết Tây Ninh, Văn Hường đi cấy lúa ở Long Thuận, Văn Hương Xuân chẳng riêng ai, Tết mọi nhà, Hai Lúa đi bầu cử và Nguội lái xe cũ. Theo NSUT Thanh Hiền, xưa nay ông chưa từng viết vọng cổ hài cho ai ca bao giờ, gặp NS Văn Hường ông thích chất giọng riêng biệt và ca rất vũng nhịp, nên ca lùa văn, tăng tiết tấu ào ào mà không bao giờ chênh nhạc chênh nhịp.
NS Văn Hường có giọng ''đồng bể” không lạ, nhưng lạ là cách xử lý thanh giọng, mỗi khi xuống ''hò'' vọng cổ là ông ngân dài hơi và ''ư' ''ừ, hai lần mới chịu xuống ''hò'', dấu ''sắc, thì ca hơi gió và kéo dài như liếc xéo. Chính hai đặc điểm này đã hình thành phong cách riêng của trường phái hài, mà NS Văn Hường được xem là ''vua'' ca vọng cổ hài. Có thể kế vị NS Văn Hường là NS Hề Sa và cố NS Hề Minh, từ hơi giọng và kiểu cách ca khá giống NS Văn Hường. NS Hề Sa cho biết, ông thích kiểu ca mới lạ, riêng biệt của NS Văn Hường nên ông tự học theo khi chưa đi hát và từ ngày vào SKCL chuyên nghiệp cho đến nay trên dưới 40 năm ông vẫn theo phong cách ca của NS Văn Hường. Trường phái này còn có NSUT Bảo Quốc và NSUT Giang Châu, nhưng hai anh đều khác nhau về hơi giọng, chỉ giống NS Văn Hường cách xuống ''hò'' ''ư'' hai lần thôi. NSUT Thanh Nam (Kiên Giang), NSUT Đoàn Dự (Long An) và NS Phú Quý cũng thế, nhưng ba anh khác nhau là phong cách diễn đạt bằng nét mặt. Chính phong cách ca hài này mà NS Phú Quý đoạt HCV với bài vọng cổ do anh tự biên ''Tâm tình anh út Lùi'', hồi anh còn là nhân viên bến xe xa cảng niềm Tây. Từ sau đó tên tuổi NS Phú Quý mới gia nhập vào làng NS hài.
Gần đây, qua cuộc thi giọng ca hàng tuần và giải Bông Lúa Vàng của Đài TNND TPHCM lại xuất hiện một số giọng ca hài trẻ, nhu hề An Danh, Văn Chí Mỹ (QK7), Bảo Phước (Bình Dương), Thanh Hùng (Tiền Giang), Thanh Tình( Kiên Giang)... Các giọng ca trẻ này cũng như ''bản sao'' của NS Văn Hường mà thôi. Nói chung truờng phái này về giọng ca thì chưa ai sáng tạo hay có bức phá mới nào ngoài phong cách của NS Văn Hường. Vậy, có thể nói NS Văn Hường là người đã phát minh ra trường phái ca hài và soạn giả Viễn Châu là ngừơi khai sáng phong cách sáng tác vọng cổ hài vậy. Vọng cổ hài nói chung, trong cải lương nói riêng có một vai trò quan trọng, góp phần không nhỏ đem tiếng cười ý nhị cho công chúng, một sự thu hút mạnh người nghe, nghe hoài không chán và nghe trong sự sảng khoái, sống động và trào lộng của lời ca và giọng điệu của vọng cổ hài.
ngocanh (Theo Báo sân khấu)
http://cailuongvietnam.com/clvn/modules.php?name=News&op=viewst&sid=4025