Bùi Trọng Hiền : Bố Sinh, phần 1
…Người đời vẫn biết đến Kim Sinh như một danh cầm nhạc Tài tử- Cải lương Nam Bộ. Thế nhưng ít ai biết được, ông có thể diễn tấu nhiều thể loại cổ nhạc khác nhau. Ông xứng đáng là một kho tàng cổ nhạc giàu có…”
Bố Sinh| Thứ sáu, 4/1/2008, 07:00 GMT+7 | ||||
| “ | ||||
| >> Viết văn có thể chữa nhiều loại bệnh -Tao đây, bố lo cho con quá mà chẳng thấy mày tin tức gì, liệu chúng nó có làm gì con không? Mày cứ biền biện suốt, bố phải gọi điện hỏi thăm chú Tô Ngọc Thanh… -Không sao bố à. Con có nhiều người bạn giúp đỡ… -Tao ốm quá, lòng như lửa đốt mà chẳng giúp gì được. Mày có muốn nghe bố hát không? Bố chẳng có gì cho con lúc này cả… -Trời! Bố thật là… Thế rồi nghe thấy tiếng cụ loay hoay nhờ người nhà cầm hộ điện thoại. Bố muốn vừa đàn vừa hát. Và, thật diệu kỳ, đó là mấy câu Vọng Cổ mà tôi rất thích cách đây 15 năm về trước: “…Thiên Kiều ơi… anh với em không cùng chung máu huyết và tên em không phải là A khắc Thiên Kiều”.
Thật không quá lời khi nhận định, Kim Sinh là một kho tàng cổ nhạc vô giá. Tôi đến với ông lần đầu vào mùa Đông năm 1990, khi nghiệp nghiên cứu cổ nhạc bắt đầu chín muồi. Ông với tôi như duyên nợ, định phận tiền kiếp. Một mối quan hệ đầy ắp cảm xúc, đủ mọi thăng trầm theo năm tháng. Hồi đó, ngay sau tháng đầu quen biết, ông đã bắt tôi đưa về nhà để nói chuyện với ba tôi. Đó là một cuộc trò chuyện lịch sử mà tôi còn nhớ mãi. Ba tôi khi đó đang lâm bệnh trọng, nằm liệt trên giường. Hai người nắm tay trò chuyện hồi lâu về tôi, rồi ông nhận ba tôi làm anh kết nghĩa. Ông hứa sẽ chăm sóc, dạy dỗ tôi như con đẻ mình vậy. Từ đó, bên cạnh tình thầy trò, tôi coi ông như người cha đỡ đầu. Không những là một người thày nghệ nhân, có thể tìm thấy ở Kim Sinh cả một khối tình tri kỷ, như một người bạn vong niên vậy! Cuộc sống xuôi ngược, bươn bải. Cứ bẵng một thời gian dài không qua thăm ông là thế nào cũng được nghe chửi: “A lô! Chào anh, tôi vẫn còn sống…”, hay “Tiên sư anh, anh định đợi tôi chết rồi mới qua à?” Thuở còn đi cái xe cua-rơ cà tàng, tôi thường để ông ngồi gióng ngang rồi bon bon khắp 36 phố phường. Bố ngồi lúc đầu cũng khiếp lắm, nhưng sau cũng quen dần và tin tưởng “tay lái lụa” của tôi. Chỉ thỉnh thoảng lầu bầu chửi: “Úi giời ôi, con ơi! Tiên sư thằng Honđa, hay…mẹ thằng ô tô, bấm còi thế đấy!” Thời còn đi dạy ở Nhạc Viện, cứ lúc nào có thể là tôi lại chuồn qua với ông. Bố cũng thường lọ mọ một mình trên căn gác xép nhỏ. Nếu không làm việc, học hỏi, khai thác đủ điều thì nhiều khi cũng chỉ đơn giản thế này: -Bố ơi, sáng nay lên lớp 5 tiết, mệt quá! -Thế con thích gì nào? -Bố đàn cho con ngủ -Mày thích nghe gì? -Bố chơi đàn nguyệt, gì cũng được mà! Thế là ông ôm đàn, thơ thẩn dạo quanh những khúc nhạc triền miên, vô định, đưa tôi vào giấc ngủ êm đềm sau khi rờ rẫm vào đầu để biết chắc con trai đã nằm bên cạnh. Hoặc một chiều nọ, tan trường về, phóng thẳng đến ông. -Hôm nay con muốn trình bày với bố một việc quan trọng. -Gì thế? -Thưa bố, ba con lấy mẹ con, đẻ các anh chị trước rồi mới đến con. Thuở nhỏ, ba mẹ nuôi con ăn học.., rồi lớn mãi.., và đi dạy học... Nhạc Viện trả lương cho con… Và thưa bố, hôm nay đến kỳ, con mới lĩnh lương, mời bố đi uống cafe. -Tiên sư mày, nói xỏ tao à, mày bảo tao hay dài dòng chứ gì?! Người đời vẫn biết đến Kim Sinh như một danh cầm nhạc Tài tử- Cải lương Nam Bộ. Thế nhưng ít ai biết được, ông có thể diễn tấu nhiều thể loại cổ nhạc khác nhau. Ông như một kho tàng giàu có và thật đa dạng. Tôi đã từng chứng kiến ông đàn cho nghệ sĩ đầu đàn ngành Chèo như Xuân Theo hay Quý Bôn hát. Cả 2 đều nhận định, ông “đàn thế này thì dân chèo chạy theo cũng không kịp”! Nhạc thính phòng Huế, Chầu Văn, Xẩm.., loại nào ông cũng hòa nhập, diễn xướng đến độ đẳng cấp. Có rất nhiều giai thoại về người nghệ sĩ tài hoa này.
Tháng 8/1996, mẹ đỡ đầu tôi - Nghệ nhân Hà Thị Cầu ra Hà Nội. Tôi có đưa bà về nhà chơi với mẹ tôi. Tranh thủ, tôi mời bố Sinh và rất nhiều bạn hữu đến gặp bà. Đó thực sự là một cuộc hội ngộ lịch sử giữa 2 đại danh sư cổ nhạc- Kim Sinh và Hà Thị Cầu. Sau màn chào hỏi mào đầu, cả 2 nghệ nhân lão thành nhanh chóng giao lưu nghệ thuật. Bố Sinh thì nói: “Nghe tiếng chị đã lâu, kính lão đắc thọ, mời chị hát trước. Bấy lâu nay em nghe tiếng đàn ngọt ngào của bà chị, thấm thía lắm, giờ mời chị cất tiếng trước, em sẽ đàn theo". Bu Cầu (lúc này hơi ngà ngà men rượu) cũng nói: “Bác nổi tiếng thế thì phải đàn trước, tôi quê mùa sẽ theo sau…”. Rồi cuối cùng cũng theo nếp xưa. Bu tôi ôm đàn nhị cất giọng ca bài Xẩm Thập Ân. Bố Sinh đàn nguyệt theo ngay. Nên nhớ! Xẩm vốn không bao giờ sử dụng đàn nguyệt. Thế nhưng với một danh cầm lão luyện như Kim Sinh, dường như loại nào ông cũng bắt nhập được dễ dàng. Đàn nguyệt cho hát Xẩm, lần đầu tiên mà như thể 2 người đã hiểu ý nhau lắm. Cũng như những thể loại nhạc cổ truyền khác, mọi bài ca của Xẩm vốn trình diễn theo phương thức ngẫu hứng ứng tác. Bố Sinh chỉ việc nắm bắt thật nhanh cung bậc của làn điệu rồi cứ thế đàn theo, khi khoan khi nhặt, thật bay bướm. Bu tôi dường như cả đời chưa bao giờ gặp bạn đàn có đẳng cấp như vậy nên vô cùng cao hứng, hát liền tù tì mấy bài Trống quân- “Ngược đời”, “Dâu lười”, “Rể lười”, Hà liễu- “Giọt nước cánh bèo”... Kết thúc phần mình, bu liếc nhìn bố Sinh một cách ý vị rồi bảo, chú có cái số đào hoa như thế, Hà Thị Cầu xin hát tặng Kim Sinh bài “Vợ cả vợ hai”. Cả nhà phá lên cười vui vẻ. Tưởng bu tôi hiền lành, mà cũng đáo để ra phết. Cụ còn chua thêm: “Ở đời các ông thì giai năm bảy vợ, chị em chúng tôi thì chính chuyên chỉ có một chồng. Ông nhà tôi cũng có tới 18 bà, tôi là thứ 18 đấy…” Rồi cụ cất giọng liền. Bài ca theo thể Phú Sử, lấy âm hưởng của Ca trù. Mới biết độ giang hồ của Xẩm như thế nào. Đến phần bố Sinh. -Bà chị thích nghe gì nào, Cải lương, Huế hay Chèo… để em đàn hầu đại tẩu? -Tôi chỉ thích nghe Văn, nhất là Văn Mẫu Thoải. Thương Mẫu lắm, phận đàn bà..! Không có trống phách phụ trợ, bố Sinh cứ thế ôm đàn cất giọng. Từ Kiều Bóng- Thổng- Phú- Dọc… sang Phú Rầu..., cả một trường liên khúc, chuyển tải một bản văn được coi là kinh điển nhất của thể loại Hát Văn. Bu trầm hẳn xuống. Không gian im ắng. Chỉ có mình giọng ca, tiếng đàn ngọt ngào, điêu luyện của bố Sinh dẫn dắt, như đưa người nghe vào một thế giới mộng ảo, hư hư thực thực… Tôi có lẽ là người may mắn chứng kiến nhiều cuộc hội ngộ lịch sử của ông. Song không có lần nào lại thấy ấn tượng như cuộc hội ngộ năm ấy. Bố Sinh tôi khiếm thị từ nhỏ. Trước, mắt còn nhìn thấy ánh sáng lờ mờ. Sau tối dần rồi mất hẳn. Cuộc đời bố là cả một thiên trường ca của cái nghiệp cầm ca cổ nhạc. Bao thăng trầm, trăm ngàn cay đắng, tủi cực, cơ hàn trong vòng luẩn quẩn của cuộc mưu sinh với sự chế áp của vầng hào quang, danh vị. Bố tôi đa tài nhưng cũng nhiều tật. Ai cũng thừa nhận ông thuộc loại khó tính, khó chiều. Tính khí nghệ sĩ bốc đồng loại có tiếng. Thương, yêu thì cởi lòng cởi dạ, thích gì cho nấy. Ghét thì đào đất đổ đi, đừng hòng mong cụ nguôi ngoai một sớm một chiều. Thú thực, tôi cũng bao phen bị bố nổi trận phong lôi, song cứ như duyên tiền định vậy, chẳng thể nào xa nhau được. Có lần ngồi cafe, bố đã từng rủ rỉ: “Bố nghiệm thấy tao với mày có giận nhau mấy cũng không bỏ được nhau, con à!” Bạn có thể sẽ nghe nhiều điều khá mâu thuẫn, trái ngược trong con người đầy tài năng đấy. Nhưng hãy thử nhắm mắt lại rồi hãy tưởng tượng. Bạn sẽ đi đứng ra sao, sinh hoạt kiếm sống như thế nào? Rồi hãy ôm lấy cây đàn, lần mò thử xem. Ta làm gì, để nuôi sống 10 người con trưởng thành, sài ghẻ con cam mấy bận, ngày này qua tháng khác, vật lộn với sự tồn tại trên cõi đời, để rồi được công nhận như một nhân tài cổ nhạc nổi tiếng Bắc Kỳ trong hơn nửa thế kỷ qua? Có thế, mới thấu hiểu và cảm nhận, mới cầm lòng và vị tha cho một nghệ nhân khiếm thị như ông. Đi bên ông, tôi học hỏi được quá nhiều điều. Không chỉ trong lĩnh vực cổ nhạc Đại Việt, mà còn cả một kho kinh nghiệm sinh hoạt, kinh nghiệm sống của người khiếm thị. Nó giúp ích cho người sáng mắt nhiều lắm. Tỉ như những điều nhỏ nhặt nhất như vì sao bố tôi lại chỉ… sờ mà phân biệt được mặt A và B của cuốn băng cassette? Rồi cách bật diêm thắp hương, châm thuốc. Hay tại sao cả chùm độ 3 chục chìa khóa mà cụ lần đúng chìa nào với chìa nào? Hay cách thò tay cắm ổ phích trong cả mớ dây điện lùng nhùng sao cho không… giật..v..v.. Nhiều lắm! Hệ thần kinh xúc giác và thính giác của người khiếm thị đặc biệt phát triển, như một sự khỏa lấp mang tính tự vệ, bù đắp. Theo đó, bàn tay của họ cũng đặc biệt nhạy cảm. Tất cả lý giải tại sao, họ có thế mạnh trong việc thụ cảm và trình diễn âm nhạc, với một chiều sâu riêng mà người thường không dễ có. Có nghe ông đàn, mới hiểu được tại sao nhiều người yêu quí ông đến thế! Rất nhiều công trình nghiên cứu cơ bản của tôi đều căn cứ vào ông như một “tiêu bản sống”. Có thể tìm thấy ở ông rất nhiều, rất nhiều giá trị cổ nhạc của quá khứ. Bên cạnh đó, những giai thoại trong giới nghề mà ông kể có thể viết nên cả một pho sử âm nhạc cổ truyền của thế kỷ. Chuyện ông theo những gánh hát năm nào, gặp gỡ những bậc cao thủ, hay đàn ở quán cụ Quách Thị Hồ ra sao… Rồi chuyện khi lính Pháp rút khỏi thủ đô năm 1954, lúc xe tải chở họ chạy qua rạp hát phố Chợ Gạo.., lính Pháp vươn người ra hét: “Tư Liên, Tư Liên!” Chả là họ vốn rất mê nghệ nhân hề Chèo Tư Liên (Đội Liên), rất nổi tiếng thời đó… (Còn nữa) Bùi Trọng Hiền (Nhà Âm nhạc dân tộc học) |
http://vietimes.vietnamnet.vn/vn/tienggoisophan/4272/index.viet
Kim Sinh, họa mi vàng xứ Nam , phần 1 (còn tiếp)