Category »
Âm nhạc cổ truyền
TRẦN TRUNG QUÂN : HẬU TRƯÒNG SÂN KHẤU CẢI LƯƠNG ( TRƯỚC NĂM 1975 VÀ TẠI HẢI NGOẠI), 8
HẬU TRƯỜNG và ĐỜI THƯỜNG
Những kỷ niệm vui buồn trong “Hậu trường sân khấu cải lương” muốn ghi đầy đủ, phải mất 10 quyển sách trở lên. Hàng trăm mẫu truyện cười ra nước mắt. Hàng trăm kỷ niệm đẹp. Hàng trăm kỷ niệm đau thương… Chuyện có thật. Có thật của tất cả sự thật.
Một người phụ nữ bỏ chồng, thoát ly mái ấm gia đình, bỏ cuộc sống hạnh phúc, mù quáng chạy theo “tiếng gọi cải lương”, mong có ngày nổi danh đào hát. Biểu ca thử giọng, bà không có giọng. Biểu đứng ra bộ diễn thử, bà không có năng khiếu. Không nỡ đuổi, người ta ráng kiếm cho bà một vai tỳ nữ, bà nhất quyết thối thác, chê không tương xứng với sắc đẹp của bà. Soạn giả dửng dưng nhìn bà bị thời gian đào thải. Bà thấp thỏm đợi ngày ông thầy tuồng động lòng trắc ẩn mà lăng-xê bà. Nhưng đã 3, 4 năm “bụi đời” theo gánh hát, soạn giả vẫn chưa phân vai, vẫn chưa nhắc nhở đến bà.
Không nghề nghiệp, chẳng có nhiệm vụ gì chính thức trong đoàn, thành ra tối ngày cứ cà nhổng đi ra đi vô đợi người này nhờ mua cà phê đá, người kia sai ủi quần áo. Bà ăn bám gánh hát, dựa vào “tình thương hại” của ông bầu. Bà thả tuổi “thanh xuân” trôi nổi theo đoàn hát phiêu bạt đó đây. Sống bữa đói bữa no, bữa cơm vừa lưng bụng thì nồi niêu đã bị nhân công đoàn vét sạch cơm cháy. Người chồng còn thương vợ, khoảng hai, ba tháng một lần, lặn lội đi tìm. Ông hết lời năn nỉ ỉ ôi:
- Em mới 19 tuổi, em chưa hiểu đời. Trở về gia đình đi em, chỉ có anh, chồng em, là biết thương em thôi.
Bà cãi bướng:
- Tôi mê kiếp sống tự do nghệ sĩ. Tánh tôi không chịu bị ràng buộc, bị cột chân, bị làm vợ vào một người đàn ông. Tôi thích bay nhảy như chim trời muốn ca muốn hót lúc nào tùy ý. Hãy để tôi yên. Anh đừng đeo đuổi tôi nữa.
- Em không có giọng ca, đoàn hát bỏ rơi ba bốn năm nay, em chưa thức tỉnh sao? Thấy em vất vưởng, đói rách mà còn bị hất hủi, anh khổ sở vô cùng. Nghe lời anh đi em. Con người vô gia cư, vô nghề nghiệp xã hội họ khinh rẽ. Về lo làm ăn với anh, giàu có mấy hồi. Khi có tiền, em cứ mướn gánh hát về hát cho em xem. Em thấy sao? Em nên suy nghĩ kỹ, lụi đụi già tới bây giờ. Chừng đó dù có hối hận những ngày tháng rong chơi hoang phí như thế này thì cũng quá muộn.
- Muộn? Sớm, muộn nó có ăn thua gì với một người chưa muốn dừng chân như tôi. Mà già thì sao? Bộ già, con người ta mắc dịch hết à?
Người nghệ sĩ không giọng hát này thật là nghệ sĩ. Cam chấp nhận để đời bạc đãi, để người lừa lọc, (hiến thân chùa cho thằng kép màn, thằng chạy máy đèn, thằng vũ sư, những thằng đóng vai quân hầu, để làm phương tiện vươn lên, v.v. Theo soạn giả Hoàng Khâm, 32 năm sống tập thể với các đoàn Cải Lương cho biết, trong 32 năm đó, ông chứng kiến trên 3000 cô gái con nhà đàng hoàng vì say mê đắm đuối có ngày thành nghệ sĩ mà sa chân vào cạm bẫy của bọn người đội lớp Cải Lương lừa đảo, dụ dỗ đoạt trinh tiết rồi bỏ rơi một cách tàn nhẫn) tiếp tục sống lây lất theo đoàn, hoan hỉ hội nhập xã hội Cải Lương. Bất chấp tiếng thị phi, bất chấp nghèo giàu và tiền bạc, miễn ngày có ba chén cơm, cơm thừa của đoàn hát, là bà coi như đã đạt xong giấc mơ.
“Lụi đụi già đến nơi”. Ông chồng đã nói đúng. Tuổi già đeo bén gót. Đến giai đoạn này bà hụt hơi rượt đuổi chiếc bóng nghệ sĩ. Một ngày kia đoàn hát rã gánh, ông bầu trốn nợ trôi giạt về xứ lạ. Bà mới chịu dừng chân. “Chim trời” đã mỏi cánh, đã rụng hết lông bởi vì chim cũng già. Bà gởi thân vào đầu đình hóc chợ, bán chuối chiên nuôi thân, đắp đổi cho hết quãng đời còn lại. Buồn buồn, gặp ai bà cũng kể thời son trẻ, thời “tuổi ngọc” đem tiêu pha cho gánh Cải Lương. Người nghe, nghe não nề. Nhưng bà cho đó là kỷ niệm quý báu mà người khác sức mấy có được như bà.
Chuyện vợ phản chồng, chồng phụ bạc vợ một khi tên tuổi đã lẫy lừng! Chuyện trò phản thầy, tìm cách bôi xấu tên tuổi thầy sau khi học hết bí quyết nghề Cải Lương! Chuyện bạn phản bạn, tố bạn đi tù để giựt vai chánh, nhưng bất tài, suốt đời đóng vai quân sĩ, cầm gươm đứng hầu hoàng cung! Chuyện chồng đem nạp vợ cho ông bầu. Đổi lại, ông bầu cất nhắc lên đóng vai chính, ca sáu câu vọng cổ! Chuyện đời phản trắc, chuyện tình bội bạc, chuyện người hại người, gạt tiền, úp hụi, giựt nợ, cho vay cắt cổ… tất cả những thói đời khốn nạn, những mảnh đời khốn kiếp, tồi tệ nhất đều ẩn ẩn hiện hiện phía sau thế giới hậu trường Cải Lương!
Chuyện được nghe kể hàng đêm sau giờ vãn hát. Nghệ sĩ trải chiếu nằm ngủ sắp lớp trên sân khấu nằm kể truyện “đời xưa” sau giờ vãn hát là lối giải trí vui thú của anh em nghệ sĩ. Ai biết gì cứ kể đại ra nghe. Chuyện tiếu lâm, chuyện xạo, chuyện thật, chuyện chụp mũ, bôi bác, nói xấu sau lưng, v.v. Một người kể, hai ba chục người “vểnh” tai nghe. Ai kể hay, có duyên, truyện cảm động dù thêu dệt 100% được tôn làm sư phụ. Chuyện nào nghe qua rồi cũng quên mất biệt, duy có ba câu chuyện dưới đây nghe xong, người nghệ sĩ Việt Nam giữ mãi trong đầu, cả đời vẫn chưa quên.
Bất luận tuổi tác, già hay trẻ vừa nhập môn thọ giáo Cải Lương thực tập ca hát, viết tuồng, học đạo diễn dự bị hành nghề đều phải học thuộc lòng cốt truyện Bá Nha Tử Kỳ. Các ông thầy tuồng ngày xưa, tiêm nhiễm tinh thần Khổng Tử, chữ “trung”, chữ “hiếu” đứng làm đầu, bày vẽ ra một chương trình “giáo dục” sơ đẳng, tuyên truyền, nhồi sọ dưới mọi hình thức để lớp đi sau học làm gương, hãm bớt lòng kiêu căng, tánh tự kiêu của một nghệ sĩ khi “công thành danh toại”. Truyện Bá Nha Tử Kỳ cũng giúp cho thanh thiếu niên nam nữ chập chững bước vào lãnh vực sân khấu, đầu óc còn háo thắng, tinh thần nhận xét còn bồng bột chủ quan, biết phân biệt điều hay lẽ phải, biết kềm chế bản năng tự phụ, biết lẽ sống của con người là phục vụ chân lý cho đại chúng, cho xã hội, không hẳn chọn nghề ca hát chỉ để hưởng thụ ích kỷ cho riêng mình.
Tôi còn nhớ, mỗi tối, sau giờ vãn hát, anh em nghệ sĩ trong đoàn tựu lại mỗi người kể một chuyện nêu gương tốt của người xưa. Ai biết nhiều kể nhiều. Nhưng hình như giới Cải Lương ai cũng biết nhiều chuyện cổ tích. Thành ra có người kể đến sáng vẫn chưa hết chuyện. Năm người kể chuyện hay nhất, mục đích khuyên răn anh em nghệ sĩ sống có thủy có chung, đó là các ông: Ba Vân, soạn giả Năm Châu, Hoàng Việt, Ngô Tỵ, Hoa Phượng, v.v.
Nhà văn Ngô Tỵ kiêm cố vấn đạo diễn kể chuyện còn hay hơn ông viết truyện. Người nghe riết phát ghiền, có thể ngồi nghe ông rỉ rả suốt ngày suốt đêm. Giờ thì đã 25 năm, ba cốt truyện: Bá Nha Tử Kỳ, Những Người Nói Xấu, Khi Vua Đòi Nghe Nhạc do nhà văn Ngô Tỵ kể tôi vẫn còn nhớ rõ, không quên một đoạn, một câu văn. Tôi xin ghi lại nơi đây, kính mời bạn đọc thưởng thức ba cốt truyện mà giới Cải Lương phải học thuộc lòng từ khi bước chân lên sân khấu.
Hết chương này.
Trích trong Hậu Trường Sân Khấu Cải Lương của Trần Trung Quân.