Category »
Âm nhạc cổ truyền
Đỗ Dũng :NHẠC LỄ – TÀI TỬ – CẢI LƯƠNG: Ba Trường Phái Của Dòng Nhạc Ngũ Cung
Việt Nam ta có dòng nhạc “Ngũ cung” là một loại hình nghệ thuật âm nhạc chính thống, bên cạnh đó còn có các dòng nhạc khác như: nhạc Hoa, nhạc Chăm, nhạc Khmer, nhạc Tây Nguyên… Mỗi loại hình âm nhạc các tộc người chỉ mang tính sinh hoạt, giá trị tinh thần trong phạm vi của tộc đó, ít mang tính phổ biến rộng rãi trong cộng đồng quốc gia, đây cũng là nét khác biệt giữa các loại hình. Riêng dòng nhạc “Ngũ cung” thì mang tính phổ biến rộng rãi cả nước và như thể đại diện khi có mặt trên thế giới, với ba trường phái: nhạc Lễ – tài tử – cải lương.Từ nhã nhạc cung đình
Sau khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước (1802), hoàng đế Gia Long bắt đầu sắp xếp lại các nghi lễ và ông đã ý thức về các trình thức, phải dùng âm nhạc phục vụ trong các đại lễ: Quan – Hôn – Tang – Tế và giao cho một quan nhạc trong Bộ Lại phụ trách. Ban nhạc được tuyển chọn từ dân gian, là những nghệ nhân tài ba, rồi vào cung đình tổ chức lại theo quy củ và loại hình âm nhạc này được gọi là “Nhã nhạc cung đình”, nền tảng nguyên lý của nó là Ngũ cung hay còn gọi là Ngũ âm. Cũng xin nói thêm, nhà Nguyễn đặt kinh đô tại Huế suốt hơn một thế kỷ với 13 triều đại (1802-1945), nên còn gọi là “Nhã nhạc cung đình Huế”, ngày nay gọi là nhạc Lễ. Nhưng lúc này, chỉ có khí nhạc chứ chưa có thanh nhạc, tức nhạc không có lời ca. Dàn nhạc được cơ cấu theo hai hình thức cơ bản: Tứ tuyệt gồm 4 nhạc khí: Kìm – Cò – Tranh – Tùy, Ngũ tuyệt gồm 5 nhạc khí: Kìm – Cò – Tranh – Tùy – Tam (chưa có guitar phím lõm). Còn có hai bộ nhạc khí nữa là bộ gõ gồm Trống chầu (trống đại), trống trung, trống tiểu, bạc đẩu, chập chõa, mõ… Bộ hơi gồm ba loại kèn (đại trung tiểu), Tiêu, Sáo trúc… Đến đời vua Thành Thái (1889-1907), vị hoàng đế này lại hạ chiếu đưa đờn Bầu vào dàn nhạc cung đình gọi là “Độc huyền cầm”.
Dòng âm nhạc lãng mạn phương Nam
Hằng năm, lễ lạc (Đại lễ) chỉ mấy lần hoặc hiếm khi đón tiếp vua quan, nên thời gian Ban nhạc rất rảnh rỗi. Lúc này, vùng đất phương Nam mênh mông và hoang hóa, nhưng trước đó đã có nhiều nền văn hóa khác nhau như Hoa, Chăm, Khmer… và đã xuất hiện Hò, Lý, Hát ru trong dân gian, nhưng chưa có một hệ thống nào nhất định. Các nghệ nhân tài ba mới ý thức dùng Nhã nhạc kết hợp Hò, Lý, Hát ru dân gian sáng chế lời ca cho các giai điệu khí nhạc, đồng thời phát triển thêm nhiều giai điệu mới, tức là dòng âm nhạc mới ra đời trên cơ sở nhạc Lễ, gọi là “Nhạc tài tử Nam bộ (NTTNB)”.
Bên cạnh đó, các sĩ phu từ miền Trung theo phong trào Cần Vương vào Nam chống Pháp, một số nho sĩ ra kinh thành ứng thí rồi trở về Nam cũng mang về chút vốn liếng ca nhạc Huế, rồi kết hợp với các nghệ nhân trong Nam mà sáng tác thêm bài bản tài tử, sáng tác lời ca cho tất cả bài bản… Lúc này dòng âm nhạc chính thống ra đời có cả khí nhạc và thanh nhạc, tức nhạc có lời ca. Từ sự tranh đua, thi thố tài nghề của các nghệ nhân, loại hình nghệ thuật này định hình và chia thành trường phái, Ban, Nhóm, như trường phái miền Đông, miền Tây. Đến đời Hàm Nghi (1884-1885) thì dòng NTTNB đã trở thành phong trào phát triển rộng khắp Nam kỳ lục tỉnh, tiêu biểu cho trường phái miền Đông là nhóm của nghệ nhân Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi), tiêu biểu cho nhóm miền Tây là nhóm của nghệ nhân Trần Quang Quờn (ký lịch Quờn). Miền Tây còn một trường phái nữa là lò nhạc Khị (Lê Tài Khị) ở Bạc Liêu. Cũng xin nói thêm, ban nhạc tài tử lúc này không sử dụng đến bộ gõ, còn bộ hơi chỉ sử dụng nhạc cụ Tiêu hoặc Sáo trúc mà thôi. Dàn nhạc được cơ cấu cung theo Tứ tuyệt hoặc Ngũ tuyệt như đã nói trên, nghệ nhân đờn Kìm được suy tôn là thầy đờn (nhạc trưởng giữ song loan).
Biến thể tự sự – trữ tình
Nói vắn tắt, dòng NTTNB qua quá trình phát triển mấy mươi năm định hình thì nó lại phát sinh một hình thức mới, tạm gọi là thời kỳ quá độ, đó là hình thức “ca ra bộ” cũng là buổi giao thời giữa NTTNB và sân khấu cải lương (SKCL). Bởi hình thức nguyên thủy của NTTNB là thính phòng, tức ca để nghe chứ không phải để xem, còn hình thức ca ra bộ là vừa nghe và vừa xem. Vì người ca lúc này, lúc đứng, lúc ngồi và vừa ca vừa ra điệu bộ để minh họa theo nội dung lời ca.
Thời kỳ đầu của SKCL, dàn nhạc cổ vẫn giữ biên chế như Tứ tuyệt hay Ngũ tuyệt và người đờn Kìm vẫn giữ vai trò nhạc trưởng nắm song loan suốt đến năm 1975, mặc dù từ thập niên 40 guitar phím lõm và violin đã xuất hiện trong dàn nhạc cổ cải lương. Giai đoạn 15 năm thời hoàng kim nhất của SKCL (1975-1990), cơ cấu dàn nhạc cải lương vẫn định hình như thế, nhưng nhiều đơn vị nghệ thuật lúc này, có nơi do nhạc công guitar lõm giữ vai trò nhạc trưởng nắm song loan. Từ năm 1990 đến nay, dàn nhạc cổ của SKCL mất ổn định và trật tự cơ cấu bị phá vỡ với nhiều lý do: thiếu nhạc công, ban lẫn đạo đoàn thiếu quan tâm hoặc xem nhẹ yếu tố âm nhạc, chế độ lương tiền không phù hợp với năng lực của nhạc công… Cơ cấu Tứ tuyệt và Ngũ tuyệt trên SKCL hoàn toàn manh mún, đoàn cải lương nào dàn nhạc cổ còn được ba nhạc công đã là khá rồi, thường là hai, thậm chí có nơi chỉ có một nhạc công rất là “ảm đạm”!
Thiết nghĩ, thời trước trong điều kiện thiếu thốn phương tiện, công nghệ khoa học chưa phát triển, đất nước lâm vào hoàn cảnh chiến tranh liên miên, điều kiện kinh tế, giao lưu đi lại khó khăn, vậy mà người xưa đã tạo dựng nên một nền sân khấu ca kịch dân tộc vô cùng rực rỡ, hệ thống âm nhạc tương đối hoàn chỉnh với các dàn nhạc cơ cấu quy mô. Còn thời đại văn minh công nghệ tin học mà chúng ta đang thừa hưởng thì rất đáng buồn cho loại hình nghệ thuật SKCL nói chung, hệ thống cơ cấu dàn nhạc nói riêng là vấn đề thật bức xúc và cần có giải pháp mới khả thi. Đây cũng là vấn đề bảo tồn truyền thống, những di sản văn hóa quý giá của dân tộc nói chung và loại hình âm nhạc nói riêng, mà hình thức cơ cấu trong hệ thống là những yếu tố trong một chỉnh thể. Việc thiết lập lại dàn nhạc như người xưa đã từng làm không khó và cũng không phải là việc làm vất vả nặng nề. Có lẽ, ngành chức năng nên chú ý hơn đến dàn nhạc của các đơn vị cải lương và người có thể phục hồi cơ cấu dàn nhạc không ai khác hơn là Ban lãnh đạo đoàn hát.
Đỗ Dũng – BSK