Thông thường, người đứng đầu trùm xoan là đàn ông, nhưng ở phường xoan làng An Thái (Phú Thọ), lại là phụ nữ. Yêu và đam mê những quả cách của xoan truyền thống, bà Nguyễn Thị Lịch đã say sưa, gắn bó hết mình với những làn điệu mượt mà đằm thắm gần 40 năm qua.
Bà Lịch và phường xoan An Thái 20.05.2008 09:59  | | | Hát xoan là di sản văn hoá vô giá, là niềm tự hào của người dân Phú Thọ. Tuy nhiên, số người hát xoan thành thạo ngày càng hiếm. Lớp thanh niên lớn lên rời bỏ làng quê, dần xa lạ với câu hát cổ truyền. Không thể để nét văn hoá của làng bị mai một, bà Lịch đã chèo lái phường xoan của mình vượt qua những tháng ngày cam go nhất, tồn tại tới ngày hôm nay.
Xoan thấm từ trong máu
Bà Lịch sinh năm 1950 trong một gia đình bốn đời yêu điệu hát xoan. Ông nội là trùm xoan nức tiếng một thời, cha bà là cụ Nguyễn Tất Thắng, có công lớn trong việc khôi phục lại nghiệp hát xoan thời kỳ sau chiến tranh.
Khi 14 tuổi, bà Lịch được cha tin tưởng truyền hết những nhiệt huyết và vốn liếng cả đời cụ góp nhặt, bởi tin tưởng con gái của mình có những tố chất của một trùm xoan trong tương lai.
Nhớ lại những ngày tháng làm vợ, làm mẹ với những lo toan, vất vả nhưng bà Lịch chưa bao giờ từ bỏ xoan và xoan đã không phụ lòng bà. Chính điệu hát mượt mà ấy đã vinh danh cuộc đời bà. Bà là một trong hai nghệ nhân đầu tiên của phường An Thái vinh dự đón nhận danh hiệu nghệ nhân dân gian. Và An Thái là một trong bốn phường xoan được công nhận là phường xoan cấp tỉnh.
"Bỏ" việc nhà đi hát xoan
Chồng bà, ông Cấn Xuân Tửu, trung tá bộ đội nghỉ hưu, người gánh vác việc nhà để cho vợ "tung tẩy", bảo: "Nhiều khi bà ấy cứ đi miết, tôi ở nhà làm bố kiêm luôn làm mẹ. Mọi công việc nội trợ, chăm sóc con cái đều tay tôi đảm trách. Tôi chả "nghi ngờ" gì những việc làm của vợ. Bà ấy làm vì niềm đam mê và cũng vì mọi người".
Thương vợ, thông cảm với việc làm của vợ, nên bây giờ khi con cái đã trưởng thành, cháu nội, cháu ngoại đề huề, ông tình nguyện làm xe ôm tích cực chở bà đi "những nơi nào mà bà ấy muốn".
Việc nhà đã có chồng chăm sóc, bà Lịch an tâm, dồn sức cho phường xoan. Giờ, nguồn thu chính của gia đình là đồng lương hưu trung tá quân đội nghỉ hưu của ông, cộng thêm lợi nhuận thu được từ 1.000 m2 đất vườn, 4 sào ruộng, hai ông bà giành để gây dựng phường xoan.
 Hát xoan trên sân đình.
Truyền nghề, không chỉ có tâm
"Phải có chút thuốc, nước, hoa quả cho các thành viên để khích lệ họ. Nhất là các cháu thiếu nhi, mỗi khi kết thúc khóa huấn luyện, mình cũng có chút tặng phẩm động viên kịp thời. Cứ hô hào mọi người luyện tập và biểu diễn "suông" cũng khó nghĩ". Bà Lịch nói như vậy.
Ngoài việc truyền nghề cho thanh thiếu niên, luyện tập cho các thành viên, bà Lịch còn đôn đáo đi khắp nơi tìm "đất diễn". Có học mà không có hành cũng coi như uổng phí, vả lại, khi biểu diễn xong, mọi thành viên có chút bồi dưỡng, họ cũng phấn khởi. Chúng tôi là nông dân, quanh năm đầu tắt mặt tối trên đồng ruộng mới đủ ăn. Nếu cứ lấy thời gian của họ chỉ để thỏa mãn niềm đam mê, e không đành. Quan điểm của bà Lịch luôn rõ ràng.
Bởi thế, phường xoan của bà luôn nhộn nhịp và bận rộn hơn bởi những hợp đồng biểu diễn trong tỉnh và những vùng lân cận.
Hơn một chục năm qua, một lớp học dạy hát xoan do bà Lịch đảm trách luôn duy trì đều đặn. Lớp học ngay sân đình An Thái, mỗi khóa khoảng 20 học sinh. Mỗi tối vào hè, những giai điệu êm ái, lắng đọng lại được ngân lên. Học viên được bà chỉ dạy, uốn nắn cho từng câu hát, điệu múa.
Thông thường, từ lúc tập làn điệu đến khi hát thành thạo tất cả các quả cách mất khoảng 4 tháng. xoan là điệu hát cổ, lời hát là âm Hán - Việt, đó cũng là một trở ngại lớn trong việc dạy truyền khẩu. Bà Lịch cho biết.
Lo âu và trăn trở
Cũng như các loại hình văn nghệ dân gian khác, nếu không có niềm đam mê và năng khiếu, người học khó có thể cảm nhận và biểu diễn được. Biết bao nhiêu lứa học sinh từng được bà đào luyện nhưng trụ lại cũng không nhiều. Biết là khó nhưng một khi bà quyết "đãi cát tìm vàng". Giờ những thành viên trong phường đã nhuần nhuyễn với các quả cách và các điệu múa được bà sáng tạo cho thêm phần tươi tắn và sinh động khi biểu diễn.
Hơn nữa, bọn trẻ rồi cũng lớn dần. Chúng lấy chồng, lấy vợ, rồi đi làm ăn xa. Nòng cốt của phường chỉ là tầng lớp trung niên và thiếu niên. Mỗi khi có dịp biểu diễn, gọi lớp thanh niên đến là khó. Nhưng chả trách ai được. Bởi chúng còn phải kiếm kế sinh nhai, khi mà xoan chưa lo được đời sống kinh tế để mọi người có thể yên tâm cống hiến. Bà Lịch nói, tay vân vê gấu áo. Từ lúc gặp bà, chỉ thấy bà say sưa nói về xoan, cười nói tươi tắn. Nhưng khi nói về điều này, đôi mắt bà rân rấn nước.
Chúng tôi hiểu để làm được điều mà Lịch trăn trở, một cá nhân không thể làm nổi. Bà Lịch cũng như những trùm xoan ở Phú Thọ hiện nay, đến bây giờ vẫn là những nghệ nhân nghèo, một đời ôm ấp, trau chuốt câu xoan, ghẹo. Họ tiếp nối truyền thống gia đình như một bản năng, một vinh dự mà dân làng tin cậy trao tặng. Càng có tuổi, họ càng sốt ruột trước giá trị văn hóa của quê hương sắp mai một, nếu không được đầu tư, chăm sóc kịp thời và chính đáng.
Mặc dù các cấp chính quyền đã có những động thái tích cực nhằm phục hồi các làng xoan, kể cả việc quảng bá xoan ra bạn bè quốc tế. Nhưng thực tế, các thành viên trong phường xoan không sống nổi bằng lời ca tiếng hát, làm sao gắn bó, sống chết với phường?.
Bản thân các phường xoan hoạt động manh mún, không chuyên nghiệp, chủ yếu phụ thuộc vào sự "gồng mình" của các trùm xoan. Và họ vẫn đang mong mỏi sự quan tâm khích lệ kịp thời từ các cấp chính quyền hòng bồi đắp thêm niềm đam mê để rồi ngày đêm lại trau truốt thêm cho làn điệu xoan ngày càng trở nên mượt mà, đằm thắm.
tancogiaoduyen (Theo ĐẶNG THANH HÀ - ND) |
