Music news from a Vietnamese traditional musician

Bài ca vọng cổ sáng tác cũng được dự thi

Triều Giang

Cách đây vài tuần, Hội Cổ Nhạc Miền Nam Việt Nam Hải Ngoại đã phổ biến dự thảo thể lệ thi soạn tuồng cải lương để thăm dò dư luận, cũng như tiếp nhận sự đóng góp ý kiến của độc giả, của những người yêu thích cổ nhạc trước khi thông báo chính thức.

Sau khi nhật báo Người Việt đăng dự thảo thể lệ dự thi và hệ thống đài Tiếng Nước Tôi loan báo, thì đã có những thắc mắc của quí vị gọi về hỏi thêm chi tiết, đồng thời đề nghị những điều rất hay và hội cổ nhạc ghi nhận, đang nghiên cứu vấn đề.

Một trong những đóng góp đáng chú ý nhất là đề nghị thêm phần soạn bài vọng cổ, có nghĩa là ngoài vấn đề soạn nguyên tuồng cải lương, hội nên mở thêm phần thi sáng tác bài ca vọng cổ, tương tự như xưa kia soạn giả Viễn Châu đã soạn các bài: Tình Anh Bán Chiếu, Gánh Nước Ðêm Trăng, Mộng Ban Ðầu, Tôi Ðưa Em Sang Sông...

Hội Cổ Nhạc Miền Nam Việt Nam Hải Ngoại rất hoan nghinh ý kiến này, và đang nghiên cứu thể lệ thi sáng tác bài ca vọng cổ. Hy vọng sẽ phổ biến trong một ngày gần đây.

Những cuốn bài ca nhỏ ở các chợ làng quê

Ngành Mai

Vào những năm của thập niên 1950-1960 hầu như các chợ ở làng quê miền Nam, và luôn cả một số tỉnh miền Trung cũng đều có những cuốn bài ca nhỏ được rao bán, để rồi thời gian sau đó thì người ta lại thấy có thêm số người người biết ca vọng cổ phục vụ bà con thôn xóm. Vào thời ấy rất nhiều ca sĩ tài tử xuất hiện và có người đã trở thành đào kép hát cải lương được thành danh nổi tiếng, đã khởi nghiệp từ những cuốn bài ca nhỏ này.

Vào những năm đó khi một dĩa hát vọng cổ được ra đời, thì liền sau đó vô số cuốn bài ca nhỏ xuất hiện với nguyên văn lời ca của dĩa hát nói trên được tung ra thị trường được tiêu thụ rất nhanh trong thời gian kỷ lục. Lúc bấy giờ đi đâu cũng thấy cuốn bài ca nhỏ, chợ nào cũng có và hình ảnh một người vai mang chiếc bị (có người gọi là cái tụng) tay cầm xấp bài ca vừa đi vừa cất tiếng hát vọng cổ đã trở nên quen thuộc với tất cả mọi người mua bán ở các chợ làng quê. Không chỉ riêng chợ xã chợ quận mà luôn cả chợ xóm ấp cũng có, xa xôi hẻo lánh đến đâu cũng có người rao bán những cuốn bài ca này với giá bình dân, ai cũng có thể mua được. Một bà đi chợ nhịn ăn tô cháo lòng là mua được cuốn bài ca nhỏ; cô kia từ trong xóm mang giỏ rau vườn ra chợ bán, chỉ cần bỏ ra vài bó rau là mua được cuốn bài ca, mà mới hôm qua đây vô tình được nghe Minh Cảnh hay Thành Ðược ca trên đài phát thanh Sài Gòn.

Thế nhưng do đâu những cuốn bài ca nhỏ này lại “nhanh chân” đến thế? Có theo dõi đi sâu vào vấn đề thì mới biết rõ cải lương hoạt động mạnh thời này là luôn nhờ có thương mại đi kèm, người làm thương mại đã nhảy vào kinh doanh nghệ thuật bằng cách phổ biến bài ca một cách rộng rãi. Thật vậy vào thời đó những tay làm thương mại khai thác cuốn bài ca nhỏ, họ vô tình đâu có biết rằng mình đang làm cái công việc rất có lợi cho sự phát triển nền cổ nhạc, đóng góp một cách thiết thực cho văn hóa nước nhà.

Về hình dáng thì cuốn bài ca khuôn khổ chỉ bằng phân nửa tờ giấy học trò, hoặc lớn hơn đôi chút và dày khoảng hơn 10 trang, tính luôn 4 trang bìa, thông thường bìa cuốn bài ca được vẽ một cảnh nào đó trong nội dung bài ca, kèm theo bức ảnh bán thân của ca sĩ đã ca trong dĩa hát. Vào khoảng 1962 cuốn bài ca “Lòng Dạ Ðàn Bà” của soạn giả Viễn Châu ra đời, thì chỉ vài tuần sau giới đờn ca tài tử đưa vào sinh hoạt cùng khắp, đi đâu cũng nghe ca (xem hình bìa cuốn bài ca “Lòng Dạ Ðàn Bà” trình bày cảnh người thiếu phụ ru con trên võng, cạnh đó là anh chồng mang cây gươm của vua Sở về giết vợ. Trên góc phải có hình nghệ sĩ Minh Cảnh). Tóm lại cuốn bài ca vừa ít trang, vừa trình bày đơn giản, màu sắc cũng rất đơn sơ nhưng tầm phổ biến thì rất lớn, đã làm giàu cho người sản xuất ra nó.

Ai đã làm giàu do cuốn bài ca nhỏ này đem lại, có phải soạn giả Viễn Châu hay ca sĩ Minh Cảnh, hoặc là người chủ hãng dĩa hát? Tất cả những người trực tiếp liên hệ đến bài ca trên đã không một ai đứng ra khai thác cuốn bài ca nhỏ, bởi chủ hãng dĩa tuy được tiếng là “chủ” nhưng thực chất chỉ là người làm thương mại ít vốn, họ chỉ có cái nhãn hiệu dán trên dĩa hát mà thôi. Họ là số người đứng ra mời nghệ sĩ ca sĩ, đa số là những người “mượn đầu heo nấu cháo”, tức thứ gì cũng phải thuê mướn cả, thực hiện xong dĩa hát là mang nợ, phải chờ đợi dĩa hát bán ra mới trả hết nợ. Nói một cách rõ ràng hơn, chủ hãng dĩa không phải là chủ nhà máy sản xuất dĩa hát, cũng không phải là chủ phòng thu thanh. Trước đây ở trong nước có đến mấy chục hãng dĩa, nhưng nhà máy thì chỉ có 2, đó là hãng Asia và hãng Hoành Sơn.

Về phần ca sĩ thì sau khi thu thanh xong dĩa hát được trả tiền xài vài ngày là hết, cũng như soạn giả thì đã bán bản quyền từ lúc chưa viết bài ca, và bài ca viết xong vừa trao cho chủ hãng dĩa thì kêu bán luôn phần khai thác in ấn phát hành cuốn bài ca. Bởi vậy nếu như không tìm hiểu một cách sâu rộng của vấn đề thì rất khó đoán ra được ai là người khai thác món hàng bán chạy như tôm tươi với số lượng lớn lao, hoặc nói rõ ràng hơn ai đã làm giàu nhờ tim óc của soạn giả viết bài ca, nhờ làn hơi phong phú của ca sĩ, và câu trả lời nhanh là Tàu Chợ Lớn! Chú Ba sẵn tiền, dĩa chưa phát hành là đã trả tiền trước cho soạn giả Viễn Châu để độc quyền in ấn khai thác thương mại cuốn bài ca nhỏ (hết 9 phần 10 bài ca vọng cổ một dĩa là của Viễn Châu). Khai thác món hàng nhạy cảm dễ làm giàu này là chủ nhà in người Hoa ở Chợ Lớn, hoặc là người có liên hệ chặt chẽ với nhà in thì mới làm được mà thôi.

Ðây là một công cuộc làm ăn có tổ chức, có kế hoạch đàng hoàng, mỗi tỉnh trên toàn quốc đều có người đại diện của Chú Ba, và dưới tay người đại diện này là cả chục người địa phương biết ca vọng cổ, lãnh phần đi ca rao bán ở các chợ làng quê.

Khi cuốn bài ca in xong thì lập tức được đóng thùng giao cho “chành” tức cơ sở vận chuyển mang đi các tỉnh giao cho người đại diện (cũng gọi là đại lý). Ðại lý thông báo cho các tay ca bán dạo từ mấy ngày trước, họ chờ đợi hàng về là rao bán ngay, do đó cuốn bài ca về tới buổi chiều thì sáng mai bà con đi chợ sẽ được nghe ca inh ỏi. Tiền lương căn bản cho số người rao bán bài ca chỉ ngang bằng với tiền công một ngày trả cho người làm cỏ ruộng, gặt lúa mướn, nhưng được cái là tiền thưởng tính trên mỗi cuốn bài ca được bán ra. Tâm sự với một người chuyên môn bán bài ca, anh ta cho biết rằng, khi nghe dĩa hát được phát thanh trong giờ cổ nhạc lúc 11 giờ trưa của đài phát thanh Sài Gòn, thì chỉ nội ngày hôm sau hoặc chậm lắm là vài ba ngày thì cuốn bài ca về tới. Anh ta cho biết thêm rằng mấy hôm đầu cuốn bài ca ra mắt bà con, thì chỉ đi một vòng chợ là bán hết cả bị, do vậy mà số tiền thưởng của mấy ngày đầu này bằng cả tháng tiền công của người làm cỏ ruộng. Bán thì ào ạt mấy ngày đầu, nhưng sau vài ba tuần thì ế dần chẳng còn mấy người mua, và đại lý thu lại gởi bán ở mấy tiệm tạp hóa tại địa phương.

Sở dĩ cuốn bài ca nhỏ được Tàu Chợ Lớn khai thác là do phải có vốn lớn mới làm nổi chuyện này, vì phải in số lượng khổng lồ để hạ thấp giá thành, vừa túi tiền người dân thôn quê thì bán mới chạy. Các bà các cô sẵn đi chợ mua về nếu không tự mình ca thì cũng trao cho ai đó tập ca, rồi thì chuyền tay nhau hết người này đến người khác cùng nhau học thuộc lòng, rốt cuộc thì rất nhiều người đã biết ca nhờ những cuốn bài ca trên.

Một chàng làm nghề cạo mủ cao su ở đồn điền Lai Khê, Bến Cát có cuốn bài ca nhỏ bỏ túi, lúc rảnh rang lấy ca tập ca. Nhờ giọng ca thiên phú được người giới thiệu với ông bầu Ba Bản, và chẳng bao lâu thì trở thành kép chánh của đoàn Thủ Ðô, nổi tiếng luôn cho tới bấy giờ. Một cô gái quê làm ruộng quanh năm, chữ học chưa qua trường làng, nhưng nhờ cuốn bài ca và giọng ca trong trẻo thu hút người nghe. Một hôm đẹp trời có gánh hát bầu Tèo về làng (tên gọi gánh hát nhỏ) người trong xóm báo cho ông bầu biết. Tức thì ông bầu nhắn người kêu đến thử giọng ca, cô được thâu nhận đi theo gánh hát nhận liền vai chánh, bởi cô đào chánh hiện tại chỉ tạm thời chờ người thay thế. Thời gian sau thì cô chuyển từ gánh nhỏ sang đại ban và nổi danh được nhiều gánh lớn thương lượng ký giao kèo.

Thế là từ bộ đồ bà ba nông dân quê mùa, được thay thế bằng những bộ áo quần tơ lụa thời trang đắt tiền, và cũng không còn tay lấm chân bùn lội ruộng mà mỗi lần di chuyển là lên xe xuống ngựa. Tóm lại cuốn bài ca nhỏ là nhu cầu thông dụng của bà con nông thôn, là nguồn an ủi cho số người muốn nghe vọng cổ, đồng thời cũng là phương tiện giúp những người có giọng ca hay, chờ cơ hội thăng tiến.