Music news from a Vietnamese traditional musician

Ngành Mai

(Trích câu chuyện bức tranh huyền thoại “Ngựa Hoang Trên Ðồi” trong tình sử cải lương Cuộc Ðời Thanh Nga).

 Một chuyện gì? Bà Bảy Tầm Vu thắc mắc trong lòng, biết đâu có một dấu vết gì đặc biệt kín đáo ở trong người Thanh Nga chăng? Lúc bấy giờ không riêng gì một mình bà muốn biết rõ chuyện đó, mà hầu hết những người có mặt cũng đều muốn bà kia tiết lộ “cái chuyện ấy”. Người ta đòi nói ra luôn, nhưng bà đã từ chối không nói thêm, viện cớ không có mặt Bé Cúc ở đây thì không thể nói ra được.

Giờ đây nhớ lại câu nói quan trọng trên, có thể là mấu chốt của vấn đề, nhưng trước tình huống này bà Bảy Tầm Vu chưa thể đem lời của bà Ba Ngọng khi trưa thuật lại cho Thanh Nga nghe, vì biết đâu nghe được câu nói trên cô sẽ làm trái ý bà Bầu Thơ, có nghĩa là do sự tò mò muốn tìm hiểu, cô sẽ rời khỏi phòng đi gặp bà Ba Ngọng, cũng như cái điều kín đáo gì đó mà có thật thì sau đó không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Nghĩ vậy nên bà Bảy Tầm Vu đã không nói mà chờ dịp khác, chờ đến khi vấn đề được tìm hiểu một cách cặn kẽ rồi nói cho cô biết cũng chẳng muộn.

Trong lúc bà Bảy Tầm Vu đang suy nghĩ vấn đề thì Thanh Nga cũng thế, đầu óc cô rối bời do bởi sự việc trên cô nói:

- Nga mong thím Bảy hết lòng giúp Nga tìm hiểu chuyện này, chớ hoàn cảnh của Nga hiện giờ chắc thím cũng thông cảm.

- Cô an tâm đi, được cô tin tưởng giao cho, tôi sẽ làm hết sức mình vậy.

Thanh Nga đi lại tủ lấy từ trong chiếc cặp ra hai ghim tiền giấy bạc 500 đồng trao cho bà Bảy Tầm Vu, cô nói:

- Lo việc này Nga biết rằng phải tốn kém nhiều thím Bảy cầm tiền để lo, khi nào hết thì cho Nga hay để đưa thêm và đừng cho ai biết (vào thời này tờ giấy bạc 500 đồng bề mặt màu xanh, bề trái màu đỏ là tiền có mệnh giá cao nhứt).

Ðược Thanh Nga giao cho số tiền khá lớn, bà Bảy Tầm Vu mừng rỡ nói:

- Dầu cô không căn dặn, tôi cũng không bao giờ nói với ai hết.

Bà Bảy Tầm Vu cầm xấp tiền và nói thêm vài điều cần thiết thì lui ra đi trở về chỗ ở. Một lúc sau thì bà Bầu Thơ cũng về tới cho Thanh Nga biết rằng bà cho lệnh gánh hát rời Phan Rang sáng sớm ngày mai.

Thế là sau đó tại rạp hát Thanh Bình, đám công nhân lo chất đồ đạc lên xe, và mọi người liên hệ đến gánh hát Thanh Minh rời khỏi Phan Rang lúc trời chưa sáng, chỉ duy nhứt bà Bảy Tầm Vu là ở lại với nhiệm vụ tìm hiểu sự thật vụ nhìn con theo như lời yêu cầu của Thanh Nga.

Ðến Nha Trang rồi, quản lý của đoàn mới thương lượng với chủ rạp để thuê mướn nên đêm đầu đoàn chưa trình diễn, cho đào kép nghỉ ngơi. Riêng Thanh Nga thì có lẽ do đầu óc suy nghĩ quá nhiều về vấn đề vừa qua mà hiện giờ sự việc lại chưa ngã ngũ. Có lẽ nàng quá mệt mỏi, nên khiến cho đêm đó nằm mộng thấy mình đi vào rừng trên ngọn đồi gặp một bầy ngựa hoang, và không hiểu sao một con trong bầy lại đến quỳ phủ phục trước mặt nàng. Thấy vậy, nàng lên ngựa chạy về, và rồi trong những lúc diễn tuồng đóng vai nữ tướng thì nàng đi ngựa đàng hoàng như trong truyện, chớ không phải đi chân cầm gậy như thường thấy trong tuồng hát bội, cải lương.

Thời gian sau lúc đoàn hát trở về Sài Gòn thì Thanh Nga có gặp nữ tài danh hát bội là cô Ba Út và thuật lại giấc mộng trên thì cô Ba Út cười nói rằng:

- Ðâu phải nằm chiêm bao mới thấy hát dùng ngựa thật, mà trước đây sân khấu hát bội người ta đã từng đi ngựa thật rồi.

Thanh Nga bất ngờ:

- Ngựa thật có lên sân khấu rồi hả cô, hồi nào vậy?

Cô Ba Út kể lại rằng từ ngày hát bội ra đời, kế tiếp là hát bội pha cải lương, và theo cái đà cải tiến nghệ thuật, cộng với sự ưa thích của khán giả, nên những người hoạt động nghệ thuật sân khấu lúc bấy giờ đã bỏ dần những lớp hát bội trong tuồng, để rồi thời gian thì chỉ còn hoàn toàn cải lương mà thôi, không có những màn hát bội chen vào tuồng như trước nữa.

Từ hát bội chuyển sang cải lương, tuồng tích cũng chẳng thay đổi, có nghĩa là vẫn dùng tuồng Tàu, và những nhân vật chính được đưa lên sân khấu thường là đi ngựa như Tiết Nhơn Quí, Cáp Tô Văn, Lữ Bố, Lưu Kim Ðính, Ðào Tam Xuân, Quan Công, Triệu Tử Long...

Thế nhưng hầu hết các nhân vật trên, nghệ sĩ thủ vai lại đi ngựa bằng cách dùng gậy bọc vải tua tủa, vừa chạy vòng sân khấu vừa quơ cây gậy là biểu tượng cho lúc đang cưỡi ngựa đánh giặc. Lối diễn đi ngựa này hầu hết các gánh hát bội, cải lương hồ quảng của kép Minh Tơ và cải lương diễn tuồng Tàu như gánh Phụng Hảo của bà Phùng Há đều áp dụng.

Có lẽ nhận thấy trình diễn đi ngựa theo cái kiểu đó không có vẻ gì là “ngựa” cả, bởi chẳng khác gì đi bộ, vừa đi vừa biểu diễn quay cây gậy vậy thôi. Do đó mà khi xưa có một bầu gánh hát bội đã có sáng kiến dùng ngựa thật trên sân khấu và rất được khán giả hoan nghinh vào thời đó.

Số là vào thời thập niên 1930 lúc hát bội còn thịnh hành thì có ông bầu Năm Liêu, mà người ta gọi là Liêu Phàn “vì anh của ông tên Phàn” để phân biệt với ông bầu Liêu Ú là cha nuôi của đào hát bội Ba Ðắc. Quê quán ông bầu Năm Liêu ở Thủ Dầu Một, Bình Dương, trong dịp đi thăm người thân ở vùng Bà Rá, Ðồng Xoài thấy người dân tộc thiểu số có nuôi cặp ngựa nhỏ, một bảy một mười so với ngựa kéo xe thổ mộ, nhưng lanh lẹ và khỏe mạnh hơn nhiều. Hỏi ra thì đây là ngựa hoang trong rừng do người ta đánh bẫy bắt được, thuần hóa để sử dụng. Ngựa rừng ngoài nhanh nhẹn, chịu đựng bền bỉ, khôn ngoan và rất dễ dạy, người ta thường dùng cưỡi đi rừng hoặc chuyên chở đồ vật nặng nề nó vẫn chịu đụng.

Ông bầu Năm Liêu đã mua được cặp ngựa này, tập dượt đưa lên sân khấu để thu hút khán giả ông thuê hẳn một người chăm sóc cặp ngựa, tắm rửa, chăn dắt đi ăn mỗi ngày và tốn nhiều công sức tập luyện. Ông cùng người nhạc công kiên trì tập luyện cho đôi ngựa đi theo trống nhạc, đi theo lớp tuồng và thời gian thì đôi ngựa thành thạo trở thành diễn viên đặc biệt. Lúc bấy giờ gánh hát dọn đến đâu cũng đầy nghẹt khán giả, chỉ nội cái tin đồn “tuồng hát có ngựa thật lên sân khấu” là người ta ùn ùn đi coi, và ai cũng khen cặp ngựa khôn ngoan. Diễn viên ngựa đã làm khán giả xúc động, lúc chủ của nó là Lưu Kim Ðính giải giá Thọ Châu, giữa trận mạc mệt lả, nó cũng biết chia sẻ nỗi đau khổ của nàng bằng cách sụm bộ vó. Trong tuồng Tây Du Ký, thầy trò Tam Tạng đi thỉnh kinh Tây Trúc, đã dùng con ngựa thật này, và nhiều tuồng Tàu khác cũng có ngựa.

Những gánh hát bội cùng thời cũng bắt chước mua ngựa kéo xe về tập dượt, nhưng chẳng kết quả đành bỏ cuộc, và người ta nói phải là ngựa hoang trên rừng thì mới tập luyện được. Tóm lại nhờ cặp ngựa mà gánh hát bội bầu Năm Liêu thời đó hốt bạc, đêm nào cũng đông nghẹt người coi, gánh hát khởi sắc ngó thấy.

Hát được vài năm thì như điềm báo hiệu cho sự suy tàn của gánh hát, lúc đoàn di chuyển về Thủ Dầu Một trình diễn tại một ngôi đình ven rừng, thì một con ngựa biến mất. Kẻ thì nói con ngựa hết nợ đã trở về rừng, người thì cho rằng bị đánh cắp, con còn lại tự nhiên lăn ra chết. Ông bầu Liêu thì sau đó cũng về với tổ nghiệp sau cơn bạo bệnh. Gánh hát rã đào kép mạnh ai nấy đi đầu quân với gánh khác, và từ đó về sau không thấy đoàn hát bội hay cải lương nào thực hiện trở lại vấn đề đưa ngựa thật lên sân khấu.

Thanh Nga nghe cô Ba Út kể lại câu chuyện cặp ngựa lên sân khấu, cô cũng bùi ngùi, tiếc cho nghệ thuật sân khấu mất đi cặp ngựa quí, và âm thầm nuôi ý nghĩ một ngày kia hình ảnh ngựa hoang trong giấc mộng của cô sẽ thành sự thật.

Sau đó thì Thanh Nga đi gặp một họa sĩ nhờ vẽ bức tranh “Ngựa Hoang Trên Ðồi” như trong giấc mộng, và bức tranh luôn nằm trong chiếc rương dùng cho việc đi hát.

Bài này trích từ trong cuốn tình sử cải lương Cuộc Ðời Thanh Nga quyển 2 của nhà văn Ngành Mai sắp phát hành.