Bài Phỏng vấn Nhạc sư Vĩnh Bảo Báo Gia Đ́inh và Xả Hội Hà nội
Bài Phỏng vấn Báo Gia Đ́inh và Xả Hội Hà nội
-P/V: Thưa ông, nghe tên Vĩnh Bảo, người ta vẫn ngỡ nhạc sư thuộc ḍng dơi hoàng tộc?
-Nhạc sư Vĩnh Bảo: Tôi tên Nguyễn Vĩnh Bảo, người Nam Bộ, sinh tại làng Mỹ Trà, quận Cao Lănh Tỉnh, Sa Đéc (nay là tỉnh Đồng Tháp). Tên tôi không dính dấp ǵ đến cựu hoàng Bảo Đại, Nguyễn Vĩnh Thụy. Cha tôi là người rất thích thích văn chương thi phú và âm nhạc. Ông sử dụng đàn Ḱm, đàn Tranh và đàn C̣ theo phong cách nhạc Tài Tử Nam bộ, Nhạc Lễ. Đồng thời, ông cũng là người hát Bội rất hay, không kém ǵ kép Hát bội chuyên nghiệp.
-Thưa nhạc sư, một số báo chí viết rằng nhạc sư biết chơi đàn từ khi lên 5 tuổi và nổi danh từ thuở lên 10; thực sự ông sử dụng thành thạo bao nhiêu nhạc cụ ?
-Tôi bắt đầu tự môt ḿnh ṃ mẫm chơi đàn Đoản khi lên 5 tuổi, ban đầu chỉ là học lóm các nghệ nhân. Ba tôi tôi không cấm cản nhưng hạn chế việc tôi chơi đàn v́ sợ các con xao lăng việc học hành. Mẹ tôi th́ ngược lại, khuyến khích các con đàn, đích thân t́m thầy đàn giỏi, mời về nuôi trong nhà để dạy nhạc cho anh em chúng tôi. Ngoài việc học với thầy trong nhà, tôi c̣n gặp gỡ một số nhạc sư khác. Tôi luôn chú ư học và chọn lọc một số “chiêu” độc đáo của các thầy dạy nhạc. Năm 10 tuổi, tôi bắt đầu sử dụng khá thành thạo đàn Ḱm, đàn Tranh và đàn Gáo. Tính ra tôi chỉ học đàn trực tiếp với 4 ông thầy:thầy Hai Ḷng ở Tam B́nh Vĩnh Long, thầy Sáu Tí ở Cần Thơ, thầy Năm Nghĩa ở Trà Ôn, thầy Ba Sáng ở Trà Vinh. Từ năm 10 tuổi đến bây giờ, trong giao lưu âm nhạc, tôi đă may mắn được tiếp xúc với khoảng 200 nhạc sư nhạc sĩ khắp 3 miền đất nước. Có người nhận xét tôi cơ duyên và coi đây là một con số kỷ lục trong giới âm nhạc dân tộc truyền thống. Ngẫu nhiên thôi! Tôi thích học hỏi, quan sát những điều xung quanh ḿnh và thấy điều ǵ cần học th́ dốc ḷng mà học. Nhưng đă học th́ phải sáng tạo. Tôi học với nhiều thầy nhưng cũng không không lệ thuộc phong cách riêng của ai cả. Đối với tôi, cây đàn nào, loại nhạc nào, tôi đều thấy hay, thấy thích th́ sẽ học. Do vậy tôi sử dụng được đàn Ḱm (Nguyệt), Tranh, C̣ (Nhị), Gáo (Nhị hồ), Đoản, Tam, Xến, Độc huyền (Bầu), Guitare móc phím, Mandoline, Vĩ cầm (violon bản Việt. Ngoài ra, để mở rộng thêm kiến thức, tôi c̣n có 3 năm học đàn Dương cầm (piano) nhạc cổ điển Tây phương. Nhưng, sở trường số 1 của tôi là đàn Tranh.
-Gia đ́nh nhạc sư có phải là một trong những gia đ́nh có truyền thống âm nhạc của Nam Bộ?
-Gia đ́nh tôi gồm 4 anh em trai và 3 chị em gái. Chúng tôi được học đàn từ nhỏ nhưng không phải thuộc gia đ́nh có truyền thống âm nhạc. Thời trẻ, tất cả anh em tôi đều theo Tây học và chơi đàn theo nhạc Tài tử Nam bộ. Nhưng chẳng ai theo đuổi sự nghiệp âm nhạc. Sau này, lập gia đ́nh, tôi có một con gái và 7 con trai. Tất cả đều chơi khá hay về đàn Ḱm (Nguyệt), Tranh (Thập lục), đàn Bầu nhạc Tài tử Nam bộ. Các con của tôi cũng được sống trong môi trường âm nhạc nhưng không ai nối nghiệp của cha ngoài một người con thích nghề đóng đàn.
-Nhạc sư cũng là một trong những người ươm mầm đầu tiên cho trường Quốc gia Âm nhạc của Sài G̣n, xin cho biết “mối duyên” từ đâu?
-Âm nhạc là nỗi đam mê của tôi. Những giờ rỗi rảnh, tôi thường cùng các ông bạn nhạc sĩ đi đàn ca nơi nầy nơi nọ, kể cả đàn trên đài Phát thanh và Sân khấu Cải lương. Năm 1938 (20 tuổi), hảng dỉa KELLER (Đức quốc) tại Sài g̣n mời tôi đàn vô dỉa nhựa KÉKA. Có lẽ nhờ vậy mà tôi được nhiều người biết đến. Thực ra, bước đầu của nghề dạy, tôi dạy Pháp văn rồi mới gặp gỡ trường nhạc. Năm 1956 Trường Âm Nhạc Sàig̣n thành lập, mời tôi dạy đàn Tranh và kiêm luôn Trưởng Ban Giáo sư nhạc Miền Nam . Tôi dạy nhạc và họat động ở đây khoảng 9 năm (1956-1964)…
-Với 65 năm sự nghiệp, ngón đàn Tranh của nhạc sư được người sành nhạc đánh giá là sang trọng, đài các, dẫn dắt người nghe thư thái vào thế giới âm thanh, lâng lâng qua cách nhấn, vuốt rất đặc biệt. Có được tiếng đàn quyến rũ người thưởng thức như thế, tâm thế hay quan niệm của nhạc sư về âm nhạc như thế nào?
-Tôi cảm nhận cuộc đời ḿnh cũng khá lạ kỳ đôi khi khá đậm nét hào hoa, tài tử nhưng phong sương cũng lắm, phong ba cũng nhiều! Âm nhạc gắn liền với cuộc sống sâu kín của tôi, giúp tôi thấy đời thật là đơn giản nhưng thật đẹp, thật phong phú. Nó kết nối tâm hồn và cả cuộc đời tôi chỉ muốn gắn chặt với quê hương xứ sở. Nó tạo cho tôi nghị lực để thắng chính ḿnh, vượt qua bao điều phiền năo, thóat khỏi những mối bận tâm v́ tiền tài, danh lợi của con người. Âm nhạc giúp cho tôi “biết” và “thấm” bao nhiêu điều ḿnh nếm trải và nghiệm ra bao điều trong cuộc đời. Tôi quan niệm sống biết đủ là đủ, đừng quá đ̣i hỏi những điều mà đằng sau đó là sự thúc ép, buộc ḿnh phải uốn theo sự ràng buộc nào đó. Âm nhạc thể hiện tâm t́nh của tôi, suy nghĩ của tôi. Mỗi khi đàn, tôi cảm thấy ḿnh đang đắm ch́m trong trạng thái tĩnh lặng, an lành, gần gũi với thế giới của thiền…
-Nhạc sư được coi là một trong số hiếm hoi các nhạc sư Việt Nam chơi đàn ứng tác ứng tấu và là nhạc sĩ tŕnh tấu, giảng dạy âm nhạc âm nhạc truyền thống và sáng tạo khi đóng những cây đàn dân tộc?
-Không phải riêng tôi, mà phần đông nhạc sỉ nhạc truyền thống chẳng những là người diễn tấu đơn thuần, mà c̣n là người đàn theo kiểu ứng tác ứng tấu, xuyên qua tâm tư t́nh cảm, tô điểm vẽ vời cho bản đàn của ḿnh mang một sức sống mới. Tôi chắt chiu nuôi dưỡng từng câu đàn, từng nốt nhạc, nói lên những vui buồn của cuộc sống. Trong số người thích lối đàn ứng tác ứng tấu tùy hứng của tôi có anh Nguyển Văn Đời, Trưởng khoa nhạc dân tộc Nhạc viện Sài G̣n đă thốt lên câu: “Tiếng đàn của Thầy Vĩnh Bảo là phù thủy, liêu trai!”
-Là người ấp ủ y tưởng cải tiến đàn Tranh 16 dây ra đàn Tranh 17, 19 và 21 dây và việc cải tiến nầy của ông có lúc cũng bị “phản bác” nhưng nhạc sư đă chứng minh sự thành công của việc cải tiến qua những lợi ích mang lại của nó?
-Nhạc khí luôn đóng một vai tṛ quyết định trong việc tiến triển của âm nhạc. Cứ nh́n qua hai nhạc khí Vĩ cầm (Violon) và Dương cầm (Piano) sử dụng hiện nay trên thế giới củng đủ cho chúng ta thấy cái tầm quan trọng của nhạc khí. Nếu các đại nhạc sĩ không có trong tay những cây đàn Dương cầm và Vĩ cầm như ngày nay th́ thế giới sẽ mất đi cái hào hứng thưởng thức những áng âm nhạc tuyệt vời. Nhạc khí của ta âm thanh kêu không to. Lấy ví dụ cây đàn Tranh 16 dây: mặt đàn quá cong, khó đàn, con nhạn đứng không vửng trên mặt đàn, trục đàn hay tuột, mỗi khi dây đàn đứt phải mất nhiều giờ để mắc dây lại. Con cây đàn th́ áp dụng theo âm giai Ngũ cung nên lên dây chỉ có 5 nốt chánh là: Ḥ xự xang xê cống - tạm dịch là Sol la do ré mi - do đó, khi đàn từ bản nầy sang bản khác, cây đàn phải chỉnh dây lại cho phù hợp với bản.
Việc cải tiến đàn Tranh bắt đầu từ năm 1950, nhưng măi đến năm 1955 mới ra mắt cây đàn Tranh 17 dây. Đàn Tranh cài tiến, kích thước to hơn, âm thanh vang to hơn, đồng thời cũng tránh đựơc phần nào việc sửa dây. Việc làm của tôi lúc ban đầu gặp nhiều chỉ trích từ phía các nhạc sư, nhạc sĩ. Nhưng khi nghĩ ḿnh đi đúng hướng th́ đường tôi đi, tôi cứ mạnh dạn đi. Năm 1955, cây đàn đầu tiên tôi cho ra đời đàn Tranh 17 dây, một năm sau là đàn Tranh 19 và 21 dây. Khi đàn Tranh của tôi ra đời th́ những nhà sản xuất đàn ngưng loại đàn Tranh 16 dây để nhái theo kiểu đàn của tôi.
Việc làm của tôi là nhằm phục vụ cho nghệ thuật, không v́ danh v́ lợi. Trong lănh vực nào cũng có cái màn nhái và bắt chước. Đó là chuyện b́nh thường. Nhưng cây đàn không phải là cái bàn hay cái ghế, nếu có nhái th́ chỉ nhái cái bên ngoài của nó mà thôi. Có người làm đàn nghỉ đơn giản rằng chỉ cần bỏ tiền ra mua một cây đàn tốt, về tháo ra xem và làm y chang, như thế là được. Người ta quên rằng chỉ một chi tiết cơ bản là chất liệu gỗ mà họ dùng để bắt chước không cùng tuổi, cùng tính chất vật lư với gỗ của cây đàn mẫu, làm sao đạt được y chang âm thanh của nó!
Miếng gỗ làm đàn không như miếng thau, miếng thép cùng độ cứng (dureté), dẻo (flexibilité) như nhau. Thậm chí, nhiều miếng gỗ xả ra từ một khúc, vẫn khác nhau về tính chất vật lư.
Muốn tạo ra một cây đàn âm thanh tương đối tốt, th́ người đóng đàn tối thiểu phải hội đủ những điều kiện như sau:
a. Phải là nhạc sĩ, hay biết sử dụng loại đàn mà ḿnh đóng, để khi đàn làm xong, đàn thử, đánh giá chất lượng âm thanh của nó, xem cây đàn dể hay khó đàn.
b. Thẩm âm của tai để nhận ra âm thanh (sonorité) và âm sắc (timbre) của cây đàn.
c. Vật lư của gỗ (mềm, cứng, vân của gỗ ) (propriétés physiques des bois).
d. Luật về Âm-thanh-học (acoustique).
e. Nghề mộc và thẩm mỹ.
Một cây đàn có nhiều bộ phận khác nhau. Mỗi bộ phận mỗi vai tṛ, tuy nhiên chúng liên kết chặt chẽ với nhau. Điều quan trọng là làm sao hài ḥa chúng lại là đạt yêu cầu.
Gỗ dùng làm đàn cũng đóng vai tṛ quan trọng. Mặt đàn cũng như đáy đàn không phải cây đàn nào cũng cùng một độ dầy y chang như nhau. Khi có trong tay miếng gỗ, người ta phải biết tính chất vật lư của nó, căn cứ vào kích thước của cây đàn rồi mới định độ dầy của mặt đàn và đáy đàn.
-Nhận định và quan niệm của nhạc sư về việc bảo tồn âm nhạc dân tộc truyền thống nước nhà như thế nào?
-Chúng ta rất may mắn khi có được kho tàng nghệ thuật âm nhạc dân tộc vô giá mà ông cha đă dày công sáng tạo và thể nghiệm lưu lại bao đời cho con cháu. Nhưng làm thế nào để âm nhạc sống được trong ḷng nhân dân và luôn được phát huy, bảo tồn? Câu hỏi tưởng thật đơn giản nhưng thực sự khó. Lớp trẻ ngày nay rất mơ hồ về kho tàng nghệ thuật âm nhạc truyền thống của dân tộc. Họ chưa hiểu hết âm nhạc dân tộc và không h́nh dung sự quan trọng và y nghĩa của nó trong cuộc sống. Nói đến bảo tồn nghệ thuật dân tộc là nói đến y nghĩa lớn và trách nhiệm chung của nhiều người trong xă hội. Tôi nghĩ lâu nay, sự đóng góp của mỗi người đối với sự nghiệp bảo tồn âm nhạc tùy vào tâm nguyện và việc làm của các nhạc sư, nghệ sĩ, nghệ nhân, có khi thầm lặng, có khi vang động. Nhưng dù ở góc độ nào miễn đem lại sự thăng hoa cho nghệ thuật, vinh quang cho dân tộc và thấm đậm được t́nh người đều xứng đáng để được đời sau tôn vinh. Bản thân tôi, suốt thời gian qua vẫn âm thầm lầm lũi một ḿnh trên con đường bảo tồn và xây dựng âm nhạc theo suy nghĩ của ḿnh. Tôi kiên tŕ với quan niệm cụ thể hóa quan niệm này bằng cách truyền những ngón đàn, bài bản cho học tṛ của ḿnh trên cả hai lĩnh vực: dạy đàn tại nhà và dạy đàn trên internet… Mọi người vẫn gọi tôi là nhạc sư Việt Nam cao niên nhất trên thế giới dạy nhạc truyền thống qua internet cho học tṛ.
-Với tuổi đời đă 91, với ông, sử dụng phương tiện vi tính có khó khăn?
-Về chuyện này, có thể tôi kể một câu chuyện vui vui nghe chơi! Năm 2003 một người học tṛ của tôi từ bên Mỹ gửi về tặng một máy vi tính. Có lẽ do con gái tôi nhờ người t́m thầy dạy vi tính cho ông già ngoài 80 nên họ ngại và tôi cứ chờ măi, chẳng thấy ai đến! Con gái tôi đổi “chiến thuật” khi mời thầy dạy không nói đến tuổi tác của người học, thế là có một cậu trai trẻ nhận lời. Đến khi cậu này đến, gặp tôi, hỏi: “Thưa Cụ, nhà ai học vi tính?”. Tôi trả lời “Tôi học”. Cậu nầy khựng lại, muốn quay lưng ra về. Tôi lên tiếng: “Cậu xem tôi học được không?”. Giọng chàng trai yếu x́u: ““Thưa Cụ, Cụ học được chứ ạ.”. Thế là tôi học được 4 buổi rồi ngưng, sau đó tiếp tục tự mày ṃ. Cái ǵ không biết th́ tôi hỏi trẻ nhỏ hàng xóm. Chúng nó sẵn sàng chỉ giúp cho. Vi tinh đối với tôi không khó là v́ nhờ vốn tiếng Anh, tôi có thể sử dụng theo cách hướng dẫn nếu có.
-Theo nhạc sư v́ sao người trong và ngoài nước lại muốn học đàn dân tộc và chọn cách học qua vi tính mà nhạc sư đă tạo ra? Nhạc truyền thống lâu nay là dạy theo truyền khẩu truyền ngón, thầy tṛ ngồi đối diện nhau. Khi dạy cho người ngoại quốc hay người Việt chưa biết tí ǵ về nhạc dân tộc Việt Nam, nhạc sư có gặp trở ngại?
-Phong trào chơi nhạc dân tộc ngày càng thịnh hành. Một số người trước đây đă thờ ơ vói nó hay khinh thường nó, nay t́m học. Có người mong muốn trở thành nhạc sĩ nhưng cũng không ít người chỉ có được kiến thức để hiểu âm nhạc khi thưởng thức. Tôi nghĩ việc dạy nhạc qua internet sẽ là chuyện b́nh thường, nhạc sĩ nào cũng có thể làm được, miễn là bản đàn soạn ra cho rơ ràng và có phương pháp sư phạm giảng dạy thật thích hợp. Lối dạy của tôi là theo kiểu “đo ni đóng giày”. Đối với những người chưa biết nhạc, hoặc có chơi chút một loại đàn nào đó của nước ngoài th́ tôi tạm mượn phương pháp kư âm bản đàn theo Tây phương để giúp họ dễ làm quen với Ḥ xự xang xê công Việt Nam. Người ngoại quốc thường khi liên lạc với tôi bằng tiếng Pháp, tiếng Anh. Ng̣ai ra, cũng có một số Việt kiều xa quê hương quá lâu cũng bày tỏ nguyện vọng học nhạc với tôi, thật tha thiết…
-Bản đàn nhạc dân tộc, nhạc sư chép theo Ḥ xự xang xê cống. Tại sao không áp dụng cách kư âm Tây phương Do ré mi fa sol la cho nó rơ ràng?
-Tôi nh́n nhận lối kư âm của Tây Phưong khoa học và chính xác. Nhưng lối kư âm nầy, đối với nhạc truyền thống như Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhựt Bổn th́ vấp phải những bất tiện như sau:
Một là: khi xướng âm bản nhạc Việt theo Do ré fa sol la thi người nước ngoài họ ngạc nhiên tự hỏi một dân tộc với bốn ngàn năm văn hóa văn hiến lại không nặn ra nổi tên nốt đàn của ḿnh mà phải đi vay mượn của người khác?
Hai là: khi xướng âm bản đàn Việt theo Ḥ xự xang xê cống, người nghe cảm thấy thấm thía hơn là theo Do ré fa sol la.
Ba là: kư âm theo Do ré fa sol la th́ không ghi được những trang trí như: rung, mổ, nhấn, luyến láy là nét đặc thù của nhạc Việt Nam, tương tự như nói tiếng Việt không có dấu sắc, huyền, hỏi, ngă, nặng. Nhạc sỉ Tây phương không đặt trọng tâm vào nhửng trang trí nốt đàn, nhưng đối với nhạc Việt nam th́ rất là quan trọng, bới chúng nói lên cái Điệu thức (mode) và Hơi (air) của bản đàn.
Bốn là: Bản đàn ghi là nốt Mi. Nhạc sĩ phương tây th́ đàn ngay nốt Mi. C̣n nhạc sĩ truyền thống cho rằng đàn như vậy th́ nghe khô khan, không hay bằng mượn nốt Ré nhấn ra Mi.
Năm là: Bản đàn kư âm theo phương tây, người nhạc sĩ quan niệm là một thực thể cố định, bất biến, viết sao đàn vậy, không dám thêm hay bớt. Chúng ta củng đừng quên rằng người nhạc sỉ truyền thống không chỉ là người diễn tấu đơn thuần, mà c̣n là người vừa ứng tác ứng tấu ngay khi đàn, tùy theo tâm tư t́nh cảm thêm thắt hoa lá vẽ vời cho bản đàn của ḿnh mang lại một sức sống mới. Do đó, một bản đàn thường khi có nhiều dị bản, và người nghe sẽ đánh giá tài năng của nhạc sỉ xuyên qua những dị bản cá nhân.
Sáu là: Triệt tiêu sừc sáng tạo của nhạc sinh, bởi bản đàn viết sao th́ đàn vậy.
Bảy là: Đánh mất đi cơ hội khi nhạc sinh có nhu cầu thu thập cái hay của từng nhạc sĩ. Lư do là nhạc sỉ truyền thống không rành Do ré fa sol la, mà nhạc sinh th́ không hiểu Ḥ xự xang xê cống là ǵ, như vậy th́ làm sao mà trao đổi?
Tám là: Việc làm nầy vô t́nh loại đi những bậc thầy giỏi về nhạc truyền thống.
- Gần một thế kỷ là nghệ sỉ đờn ca Tài tử, năm 2005 được giải Đào Tấn, năm 2006 được tôn vinh tại Hội nghị âm nhạc tại Honolulu và 2008 Chánh phủ Pháp thông tin trao tặng Huân chương Văn Học Nghệ Thuật, những điều này chứng tỏ ngón đàn, tài đàn của nhạc sư đă lan xa và thực sự đă đóng góp vào ngành nhạc học dân tộc thế giới, cảm xúc và suy nghĩ của ông như thế nào?
-Tất nhiên, tôi rất vui khi nhận được giải thưởng Đào Tấn hoặc cũng hân hoan khi nhận thông tin Đại sứ Pháp ở Hà Nội gửi e.mail thông báo Chính phủ Pháp ky' ban Huân chương cho tôi (ngày 26 tháng 2 năm 2008). Theo thông báo của Đại sứ Pháp trong thời gian tới, tấm Huân chương được gọi Officier des Arts et des Lettres sẽ do Chính phủ Pháp trao tặng những người có đóng góp đáng kể vào nghệ thuật, văn học trong hay ngoài nước có mối liên quan với với việc xây dựng phát triển văn học, nghệ thuật của nước Pháp. Trải nghiệm trong cuộc đời nhiều thăng trầm, tôi từng chiêm nghiệm điều ǵi ḿnh đă làm được, những đóng góp âm nhạc dân tộc ḿnh đă theo đuổi cả đời người. Tôi nghĩ, về góc cạnh nào đó, những bằng khen hay huân chương cũng có y nghĩa khích lệ rất lớn khi vinh danh cho những người hoạt động văn hóa nghệ thuật như chúng tôi…