Music news from a Vietnamese traditional musician

Yến Loan là thế hệ thứ 3 trong một gia đình hát Tuồng chuyên nghiệp ở Huế. Cô gái 16 tuổi ấy trên sân khấu rực rỡ đến mức một kép tuồng gia truyền ở Hội An, sau một đêm ra Huế xem cô diễn đã đem lòng mê mẩn. tiếng sét ái tình ấy mạnh đến mức, trước rào cản bố mẹ, họ đã bỏ gánh hát của gia đình, dắt nhau vào tận miền Nam, nhập vào một gánh sơn nam mãi võ. Sự táo tợn này đã làm tổn thương đến cụ Tô Văn Mạnh - Bố của Yến Loan, một nghệ sĩ tiếng tăm của Huế đầu thế kỷ XX. Đến mức, cụ đã dắt một con dao, lần mò hàng trăm cây số để đi "tính sổ" đứa con rể bị từ chối. Song đến nơi, ông đã phải quăng con dao định kiến ấy đi trước hình ảnh cô đào Yến Loan bé bỏng đang nằm thiêm thiếp sau một ngày vắt kiệt sức với những hò hét trong gánh xiết rong. Còn anh kép Tuồng đất quảng thì đang hì hụi nhóm bếp thổi cơm. Kể từ đó, gánh hát Loan Anh của cụ mạnh đắt khách hơn bởi có thêm một kép hề cao giá. Và mối tình sân khấu ấy đã cho ra đời 12 đứa con - Thế hệ tuồng thứ 4. Một thế hệ được thừag hưởng cả hai vùng di sản văn hóa: Huế - Hội An.

Lên 9 tuổi, ngoài học hát, múa, đánh trống, là con thứ 3 của họ, Hải đã bắt đầu lên sân khấu trong những vai nhí. Những buổi chiều mùa hè oi nồng của Huế, cậu bé ấy lại được vẽ mặt, kẻ mày, lên một chiếc xích lô, dạo một vòng quanh các con phố chính như: Phan Đăng Lưu,  Trần Hưng Đạo…để quảng cáo cho những suất diễn hằng đêm ở các rạp hát. hễ có vở mới, nghe tiếng trống tiếng loa,  tiếng sập xõa, người ta lại đổ xô ra xem diễn viên mẫu diễu qua nhà. Đó là những giờ phút vàng son cuối cùng của tuồng Huế, như ngọn đèn rực sáng một lần cuối trước khi phụt tắt. Chỉ vài năm sau đó, khán giả thành thị bắt đầu lạnh nhạt với tuồng. Gánh hát Loan Anh phải lang bạt trên những chuyến xe bò lưu diễn ở nông thôn - Nơi mà họ vẫn còn được đón đợi. Năm 1973, đoàn dắt díu nhau vào diễn ở Thăng Bình. Một đêm tháng 5 nực nội trên đất Quảng, cô đào Yến Loan trong khi vào vai phò mã Đông Hà trong vở "Tuyết phủ chiều đông" đã chết ngay trên sân khấu vì nhồi máu cơ tim, câu: "Sinh nghề tử nghiệp" đã ứng với gia đình của Hải. Giống như kép Tư Bền năm nào của Nguyễn Công Hoan, bố của Hải là hề Minh, vừa khóc vợ sau hậu trường, vừa ra sân khấu để mua vui cho khán giả để buổi diễn vẫn tiếp tục. Năm đó, Yến Loan vừa bước vào tuổi 42. Từ Quảng Nam, cả nhà gồng gánh thi hài Yến Loan qua một cách đồng ruộng, qua một sông sâu để về quàng tại một ngôi chùa ở Đà Nẵng với nghìn nghịt những đồng nghiệp. Cuộc đời của người nghệ sĩ hát rong không có lấy một ngôi nhà để về lúc cuối đời. Năm đó Hải lên 16 tuổi. Nhưng ý thức về những vinh quang và bọt bèo của thân phận một nghệ sĩ tuồng thì đã ngấm sâu vào anh khi chứng kiến trọn vẹn sự tan tác của gánh hát Loan Anh và sự phá sản của một loại hình nghệ thuật đã gắn với số phận của bao nhiêu cuộc đời qua 4 thế hệ. Hải bảo rằng, đó là thứ gia sản duy nhất và là món nợ tâm linh tổ tiên để lại mà anh không thể chối bỏ.

Sau ngày xuất ngũ, Hải phải đối diện với thời kỳ cơ cực nhất của đời mình. Không nhà cửa, anh mua 20 cây lồ ô, dựng lên một túp lều lợp giấy dầu và chiếc chỏng tre, đưa vợ con về sống tạm trong nền rạp hát Đồng Xuân Lâu đã đổ nát. Không sống được bằng sở trường đánh trống tuồng và đánh trống trận, họ qua ngày bằng những cuốc xe thồ của Hải và quán nước chè, thuốc lào của vợ ven đường. Được 2 năm thì người ta thu hồi rạp hát. Cám cảnh quá, phường Phú Hòa mới xếp cho anh chân chỉ ghế cho người xem video - một dịch vụ đang ăn khách của phường và cấp cho một miếng đất nhỏ ở khu vực bờ thành Phan Đăng Lưu. Sau đó, nhiều năm giữ chức Bí thư Chi Bộ I đường phố, thường trực Đảng Bộ phường, Ủy Viên Ủy Ban - phụ trách tài chính ngân sách, chủ tịch mặt trận phường Phú Hòa, một phường trung tâm thành phố Huế, cuộc sống yên ổn không thể làm nguội lạnh tình yêu tuồng trong anh. Nặng lòng đến mức, năm 1996, hay tin Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế khôi phục lại Nhà hát Duyệt Thị Đường nhằm bảo tồn ca múa nhạc cung đình và tuồng Huế, Hải đã bỏ công việc, viết đơn xin gia nhập, mặc sự phản đối, can ngăn của cả họ hàng. Để thực hiện giấc mơ trở thành một đạo diễn tuồng đã ấp ủ từ thời niên thiếu, năm 1998, anh bán căn nhà nhỏ của mình, lấy tiền đi học lớp Đạo diễn sân khấu ở Trường đại học sân khấu Điện ảnh Hà Nội. May mắn anh có một người vợ từng một thời là đồng chí, đồng đội với anh trong quân ngũ đã biết chia sẻ với chồng niềm đam mê nghệ thuật. 4 năm ròng chị tần tảo nuôi con để ước mơ của anh trở thành hiện thực. Sau khi tốt nghiệp khóa học, năm 2001 với tấm bằng Đạo diễn xuất sắc, Hải đã dàn dựng vở tuồng đầu tay: Người khởi nghiệp đàng trong - Một tác phẩm bước đầu đã được giới chuyên môn đánh giá cao. Mới đây,  "Trái tim người nghệ sĩ" (viết về Đào Duy Từ)- Vở tuồng thứ hai của anh đã có mặt tại hội diễn sân khấu thể nghiệm quốc tế lần thứ nhất tổ chức giữa tháng11- 2002 ở Hà Nội.Đây là tác phẩm duy nhất khu vực miền Trung tham gia biểu diễn và nhận rất nhiều lời khen ngợi từ ban tổ chức. Riêng với Đạo diễn Trương Tuấn Hải, qua tác phẩm của mình, anh chỉ muốn chứng minh một điều rằng: Tuồng Huế vẫn đang sống và sẽ tồn tại mãi mãi với thời gian!

Sau những cây đại thụ còn lại như: Nghệ nhân Trần Kích, La Cháu,…thì những người như Trương Tuấn Hải, La Cẩm Vân, nghệ sĩ Thanh long, La Nguyên, La Thanh Hùng…là thế hệ cuối cùng, hiếm hoi còn lại đã sống với tuồng Huế bằng người trong cuộc. Nhà hát nghệ thuật cung đình sau một thời gian ngắn thành lập đã làm được một khối lượng công việc đáng kể. Ngoài phục hồi gần trọn vẹn các bài bản Đại nhạc, tiểu nhạc, ca múa cung đình, khoảng 15 trích đoạn tuồng cổ và 3 vở tuồng hoàn chỉnh (trong đó có Người khởi nghiệp Đàng Trong và Trái tim người nghệ sĩ của đạo diễn Trương Tuấn Hải) đã được dàn dựng. nhưng với lịch sử 300 năm của tuồng Huế thì quá trình khôi phục lại ấy chỉ mới bắt đầu. Trong khi đó, những bật tiền bối cứ lần lượt ra đi theo tuổi tác, tình hình tuồng bản ở Huế thất lạc gần như sạch sau những biến cố lịch sử. Còn đó thế hệ trẻ ngày nay, mấy ai dám theo nghiệp tuồng, mấy ai dám đắc nghệ nếu không có một chính sách hỗ trợ, ưu đãi và đào tạo từ rất sớm? Và cuối cùng, nói như lời của ông Trương Tuấn Hải: Tuồng sẽ không thể sống nếu thiếu đi công chúng như hiện nay…Đó là vấn đề đặt ra cho ngành chủ quản đang trên đường phục hưng văn hóa dân tộc. Có thể nói, công việc mà thế hệ của Trương Tuấn Hải đang dốc sức cho tuồng Huế khó khăn như đang đi trong một khu rừng rậm  như đứng trước một kho sách ngổn ngang chưa có người xếp. Theo Hải, đó là công việc mà chỉ cá nhân anh, chỉ ngang đời anh thôi sẽ không thể làm xong. Liệu có thể đặt hy vọng gì vào thế hệ thứ 5? Người đạo diễn tuồng được đào tạo bài bản hiếm hoi ở Huế ấy trả lời: 2 con trai của anh, một đang học đại học kiến trúc. Một đang theo đại học mỹ thuật, chuyên về trang trí sân khấu. còn nữa, một đứa cháu 27 tuổi gọi Hải bằng cậu hiện là diễn viên tuồng đang làm việc tại Nhà hát. Đó cũng là những người cuối cùng trong dòng họ của anh đã chọn một công việc ít nhiều còn dính dán đến tuồng…

KIM OANH - TRỌNG BÌNH