Đỗ Dũng : Vì sao cung CỐNG đứng vị trí « ngũ » ?
Đôi điều về « em út »
Dùng phương pháp nghiên cứu bắt đầu từ cội nguồn và so sánh, ta trở lại một chút về mối liên hệ Ngũ hành – Ngũ cung – Ngũ luân là : Trong tư tưởng của phép « ngũ hành » biện chứng : Thủy , Hỏa, Mộc, Kim, Thổ thì Thổ là thế lực đứng hàng thứ năm, có lợi cho mùa màng, tượng trưng cho chất vàng, ngọt, ở giữa… Về tương sinh, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Một, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ… Tức là chúng sinh hóa cho nhau theo chu kỳ của sự tuần hoàn lập lại , mà trong triết lý phương Đông gọi là luật luân hồi. Về tương khắc, cũng theo quy luật đó để chế ức lẫn nhau cùng tồn tại : Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim…
Theo kinh điển Nho gia, năm quan hệ lớn bao quát gọi là « ngũ luân » đã được khai quát là : Vua – tôi, Cha – con, Chồng - vợ, anh – em, Bầu - bạn . Mỗi mối quan hệ theo chế độ phụ hệ, quan thần là quan hệ tuyệt đối, cha con, chồng vợ là quan hệ tính chất gia trưởng, anh em là quan hệ thứ bậc và Bầu bạn là quan hệ đồng đẳng. Như vậy, ta có thể đi đến một kết luận rất hiện hữu về CỐNG, đều tương ứng với vị trí thứ năm của nó : CỐNG = Thổ = Bầu bạn. Cống được coi như là con đẻ của Ngũ hành và Ngũ luân. Trong Ngũ hành, Thổ biểu hiện cho chất vàng, ngọt, thuộc phái yếu. Trong Ngũ luân, Bầu bạn (nghĩa là bè bạn) biểu hiện cho sức mạnh của tình bằng hữu thâm giao… Và như vậy, Cống không đơn giản, không phải người xưa cấu trúc Cống ở bậc thứ năm, cung thứ năm là vô nghĩa, mà đó là một ý thức mang ý nghĩa nhân văn .
Áp dụng trong thực tiễn, trong 6 bản Bắc chánh của 20 bản Tổ nhạc tài tử cải lương thì bản Xuân tình đứng hàng thứ năm trong 6 Bắc, mà vô đầu bản nhạc này âm chủ là Cống. Nghĩa là, Cống là âm giai của thể điệu Xuân Tình, Cống là đại diện cho một sắc thái trong tổng phổ của nó và Cống cũng còn nhiều tính năng, ở nhiều thể điệu khác .
Vài đặc trưng của « cống »
Về ngữ âm, Cống cũng như các cung khác, là một âm tiết trong tiếng Việt, vỏ ngữ âm là một hình vị có một thanh điệu dấu sắc, tương đương với một từ đơn có nghĩa. Cống là âm tắc, không bật hơi, gốc lưỡi… Về âm nhạc, Cống dĩ nhiên là « em út » nhưng có độ cao nhất trong họ hàng Ngũ cung. Bản chất thể hiện qua thanh điệu dấu sắc, biểu đạt cho sự bay bổng và độ cao tột cùng của thang âm. Mặc dù mỗi thanh âm đều có cao độ ba bậc : trầm (cồng) – trung (công) – cao (cống), từ cung Hò cách cung của cống không có thanh hỏi ( ?) như : Liu có lỉu, Xang có xảng, Xê có xể… đó cũng là một trong những đặc trưng của Cống, khác biệt với các cung khác. Bởi lẽ, Cống có thể là một cao độ không cần phải trợ thanh (nhấn âm).
Người diễn tấu bất cứ loại nhạc cụ nào, khi vai trò của Cống đứng đầu câu hay đầu bản, cuối câu hay cuối bản đều được sử dụng ngón nhấn ở chữ Cống . Dù sâu hay cạn về độ nhấn, trọng âm của nó vẫn là Cống, không hề biến âm cổng, có thể là cộng, nhưng cộng với cống chỉ là một sự đồng âm nhưng khác chu cảnh (tình thái). Cống còn có tính « tình » rất đáng yêu. Cống luôn có chất trữ tình, mềm mại và uyển chuyển do âm sắc từng ngón nhấn của nhạc công diễn tấu. Cống, luôn có tình hài hòa, ở ngón nghề, trình độ nào cũng có thể nhấn chữ Cống thành công hơn là Xang .
Ở người ca, khi rơi trọng âm vào Cống, mỗi người có làn hơi chất giọng đặc trưng để diễn đạt, kỹ thuật luyến láy duyên dáng hay chân phương hoặc khô cứng, thì chính Cống là một đại lượng để đo tiêu chuẩn ấy. Nếu yếu hơi, giọng không trong trẻo thì khó ngân chữ Cống thành công, nhất là vọng cổ cuối câu 1. Nghệ thuật điêu luyện ở bài vọng cổ, nhờ đặc trưng này mà người ca có nét riêng (phong cách). Nhờ chữ Cống mà biết bao nghệ sĩ cải lương cất cánh từ bài vọng cổ, thường là sử dụng hơi bụng nhiều hơn hơi mũi…. Cống, chỉ có nhấn rung – ngân giọng, không có gằn giọng, trừ trường hợp hoán vị ca từ (song thinh).
Cống với « hương vị » ngọt ngào
Cống được xác định là một âm cao nhất trong 5 âm, là âm chủ của bản Xuân tình chấn (nghĩa là rộng), có âm vực rất rộng trong các điệu thức và nhiều thể điệu. Trong âm Cống thường xảy ra đầu câu, cuối câu, đầu bản, giữa bản… đều có sắc thái phong phú với sự thưởng ngoạn cảm âm như là bắt gặp hương vị rất ngọt ngào.
Ở Bắc Lễ, biến thể Xàng xê (Cải lương) trọng âm rơi khá nhiều ở nhịp và câu. Đờn thì chạy láy để thể hiện sự tung hứng của tài diễn tấu (tâm tấu), người ca phô diễn làn hơi chất giọng và kỹ thuật thanh đới rung – ngân. Là hai phong cách, đờn và ca cùng gặp nhau tại một giao điểm biểu đạt sở trường của mình. Ví dụ, ngày trước nghệ sĩ Minh Chí nổi tiếng và được tặng danh hiệu là « Vua xàng xê » là nhờ tài điêu luyện đó.
Câu 1 : Ta là Bình Cơ hoàng tử, là linh hồn của dân tộc Ba Tư đang kêu than trong bóng tối câm …hờn, là giọt máu tinh anh của dòng vua đang mất nước…
Xê (xang) xể xê xang (xừ) líu xang (xê) líu (cống)…
Ở bản Xuân Tình (Bắc chánh), tài tử - cải lương có rất nhiều giọng ca hay, bởi do cấu trúc chức năng của Cống. Ngón đờn thì uyển chuyển dịu dàng, người ca buông hơi thong thả pha chút luyến nhấn rất ngọt ngào. Trong vở « Tuyệt tình ca », lớp ông Cò gặp Lê Thị Trường An, đối đáp qua Xuân Tình - lớp 1, cố NSND Út Trà Ôn vô rất độc đáo khi nhấn Cống.
Câu 1 : Tôi hỏi Cô, ngoài cái tội phạm gian, cô còn tội chi khác nữa.
Tồn u liu (cống)
Vì cô phải chịu luật hình…
Ú liu (-) cộng liu (xừ)…
Hay là trong môt vở cải lương khác…
Câu 1 : Nếu ta không ra binh thì thiên hạ cho ta là phường tham sinh quý tử,
Tồn u liu (cống)
Bấy lâu nay hưởng bổng lộc của triều đình…
Ú liu (-) cộng liu (xừ)… »
Ở điệu thứ Oán, bản Phụng Hoàng, Cống thường rơi trọng âm ở cuối nhiều câu, trạng thái một chút nấc nghẹn. Tuy những điều kiện mà Cống xuất hiện đều trong hoàn cảnh bi, nhưng cấu trúc của Cống với ý nghĩa là cái đẹp - chất trữ tình hay nói khác đi, Cống đóng vai trò thẩm mỹ trong bi kịch trữ tình . Đặc biệt, Cống còn là âm chủ vô đầu của lớp Xế xảng trong bản Văn Thiên Tường. Điển hình như trong vở « Tìm lại cuộc đời » của cố soạn giả Điêu Huyền, ông thiết kế lớp Xế xảng cho vai diễn Oanh ca đối đáp với Jacky Hương rất sắc nét .
Câu 1 : Chị Hương ơi, vì em hoa mắt,
Tồn xang xê (cống)
Lệ Tồn xang cống (xê) xảng xê xang (xàng)…
trào tuôn, vì không nhìn ra vóc dáng của anh Hùng…
Hay là trong vở « Lan và Điệp » khi Điệp vào hậu liêu lúc Lan đang hấp hối.
Câu 1 : Trời ơi, Phút cuối
Tồn xang xê (cống)
Tôi đã chậm chân, biết làm sao để gặp mặt nàng…
Tồn xang cống (xê) xảng xê xang (xàng)…
Ở bài Vọng cổ, như đã nói trên, mỗi người có sở trường luyến láy riêng ở chữ Cống. Cống với tư cách là nền tảng cho người ca biểu đạt kỹ thuật cá nhân. Nét đẹp chung nhất của Cống trong vọng cổ, là bất cứ giọng ca nào dù hay, hay dở, khi dứt Cống đều ngọ ngào không kém, tuy nhiêu mức độ đậm nhạt là do chất giọng thiên phú của mỗi người có khác nhau. Ví dụ, điển hình là giọng ca của NSUT Thanh Kim Huệ và NSUT Thanh Tuấn rất độc đáo ở sở trường dấu sắc và nặng. Thanh Tuấn nổi tiếng bài vọng cổ « Nhớ Nha Trang » của Minh Thùy, dứt câu 1, chữ Cống anh luyến rất tuyệt vời, « …giọng nói dịu hiền nhè nhẹ bên tai, hòa lẫn thanh âm của trùng khơi sóng hát » . Thanh Kim Huệ nổi tiếng bài Vọng cổ « Hoa Tím bằng lăng », dứt câu 1, chữ Cống chị không chỉ nhấn trọng âm mà còn dư hơi để ngân giọng rất ngọt »… đêm đêm nghe tiếng quốc gọi hè, anh có nhớ em vuốt ve cánh bằng lăng tím nở »… Cống, còn xuất hiện ở nhiều bài bản khác với tư cách trong cấu trúc chức năng của mình và nhiều nghệ sĩ khác cũng có nét biểu đạt âm Cống .
Tóm lại, Cống là một cung quan trọng trong hệ thống âm nhạc tài tử - cải lương, với vai trò trong nhiều bài bản về mặt động thái biểu đạt âm sắc và tính chất uyển chuyển của chúng. Vốn ứng với Thổ trong ngũ hành, sự giàu có trong mùa màng ứng với muôn màu muôn vẻ trong âm sắc mạnh của tình bằng hữu ứng với mối quan hệ gắn bó, tương tác trong chỉnh thể… Và lý do Cống đứng hàng thứ năm, được ví như « em út » trẻ khỏe hơn các « anh chị » của mình, đó là độ cao nhất, mà âm càng cao là do tần số dao động càng lớn… Và có lẽ, tất cả phải tập trung quan tâm đến đứa « em út », nên Cống được thừa hưởng vị trí thứ năm là tất yếu. Thêm vào đó, Cống có thanh sắc, mà thanh sắc là thanh đứng cuối cùng của 6 thanh điệu trong hệ thống ngữ âm tiếng Việt (độ cao nhất) .
Xét về chu kỳ, Cống vừa lão hóa nhất và vừa trẻ nhất. Nếu ở tuyến tính (trục ngang), từ thấp đến cao, từ già đến trẻ nhất là Cống. Nhưng Cống đứng cuối chu kỳ của Ngũ cung là ranh giới chấm hết của thang 5 âm, là đỉnh cao quá độ của thang 5 âm, mà khi thời kỳ quá độ cần được thay đổi một chu kỳ tuần hoàn mới, thì lúc bấy giờ Cống thuộc về già cần được bắt đầu lại chu kỳ mới cho Hò đứng đầu và Cống lại trở về hàng thứ năm « em út ».
Trích Sân khấu thành phố số 909 (01 – 09 – 2008) : trang :31-32