Đỗ Dũng: Tính bền vững của cung « XÊ »
Vì sao ? Xê, được xem là một hiện tượng kết nối với chức năng trung hòa trong các giai điệu. Nhưng trong Ngũ cung thì Xê có tính bền vững cao, rất ít biến thiên do đặc thù về âm học và cũng không phải bản thân mang một hệ quả bất biến. Nói khác đi, Xê cũng có tính năng thiên biến vạn hóa trong vận hành, nhưng âm sắc của Xê không phức tạp, mà có tính chất nền tảng cho các liên kết bắc cầu. Vì thế, Xê được xem là một đơn vị khá bền vững trong hệ thống Ngũ cung, nhất là trong âm nhạc Tài tử cải lương.
« Xê » sao quá lắm lời ?
Ở loại hình âm nhạc Ngũ cung nói chung, nhạc Tài tử - cải lương nói riêng, hệ thống của thang 5 âm là : Hò - Xự - Xang – Xê - Cống thì cung Xê hay âm Xê (chữ Xê), có vị trí đứng hàng thứ tư. Ngũ cung là khái quát hóa của Ngũ hành, chúng có thuộc tính trong mối quan hệ thống nhất về mặt tôn ti, nhưng lại không đồng nhất đẳng cấp. Bởi lẽ, các nghiên cứu gia triết học và khoa học nhân văn so sánh rằng, loại hình âm nhạc Ngũ cung ra đời từ khái niệm nguồn gốc của triết lý Ngũ hành (sự biến đổi vô hạn của 5 thế lực vật chất) và từ « Hành » cũng có nghĩa là vận hành, hành động… Nhạc ngũ cung có thể hình thành vào giữa thời Xuân Thu Chiến Quốc (Trung Quốc - khoảng thế kỷ thứ 4 trước công nguyên).
Trong tư tưởng của phép « Ngũ hành » biện chứng : Thủy - Hỏa – Mộc – Kim - Thổ thì Kim là thế lực đứng hàng thứ tư, được sánh như chất liệu kim loại cắt được. Kim tượng trưng cho chất trắng, khô, cay, phía Tây… Về tương sinh, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ…Tức là chúng sinh hóa cho nhau theo chu kỳ của sự tuần hoàn lập lại, mà trong triết lý Đông phương gọi là luật luân hồi. Về tương khắc, cũng theo quy luật đó để chế ức lẫn nhau cùng tồn tại : Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim…
Theo kinh điển Nho gia, năm quan hệ lớn bao quát gọi là « Ngũ luân » đã được khái quát là : Vua – tôi , Cha – con, Chồng - vợ, Anh – em, Bầu - bạn. quan hệ Mỗi mối quan hệ theo chế độ phụ hệ, quân thần là quan hệ tuyệt đối, cha con, chồng vợ là quan hệ tính chất gia trưởng, an hem là quan hệ thứ bậc, và bạn bè là quan hệ đồng đẳng. Như vậy, ta có thể đi đến một kết luận rất hiện hữu về Xê, đều tương ứng với vị trí thứ tư của nó : Xê = Kim = Anh em, Xê được coi như là con đẻ của Ngũ hành và Ngũ luân. Trong ngũ hành, Kim biểu hiện cho chất kim loại vững chắc, thuộc phái mạnh. Trong ngũ luân, Anh em biểu hiện cho sức mạnh của tình huynh đệ, cũng thuộc phái mạnh (so sánh với chị em). Và như vậy, Xê không đơn giản chút nào, không phải người xưa cấu trúc Xê ở bậc thứ tư, cung thứ tư là vô nghĩa, mà ý thức ấy là trên cả tuyệt vời, đó là tính đa dạng và phong phú của Xê - tạm gọi là « Xê lắm chuyện » ! …
Tính bền vững của Xê trong vai trò trung hòa
Không chỉ mang đầy tính triết lý nói trên, mà Xê rất hiện hữu trong vai trò âm nhạc của mình . Trong 20 bản Tổ của nhạc Tài tử - cải lương, ở 6 bản Bắc chánh : Lưu Thủy, Phú Lục, Bình Bán, Cổ Bản, Tây Thi thì Cổ Bản có vị trí thứ tư và âm chủ của bản Cổ Bản được bắt đầu là « Xê ».
Cổ Bản
Tồn (xê)
Cống líu (xê) xang líu (xự)…
Bản Cổ Bản gồm 34 câu - nhịp tư. Tính chất của bản Cổ Bản xôm tụ và trong sáng. Tong lòng bản có nhiều câu nhịp ngoại, chúng không đối nhau về âm (- ) dương (+), tức câu ngoại (-) câu nội (+) như Lưu Thủy, Xuân Tình chẳng hạn, mà nó tùy vào tính chất của tiết tấu. Nó rất khúc chiết và cũng rất thong thả. Ngoài tính chất xôm tụ, trong sáng, Cổ Bản còn có một giá trị trung hòa khá bền vững, đó là nhờ cấu trúc chức năng của Xê. Bởi vì, khi Hò xuất hiện trong tổng phổ thì phổ nhạc ấy trầm hùng hoặc trầm lắng. Xự và cống có pha chút gay gắt, nhưng khi ghé qua Xê thì tính chất êm dịu hơn. Xê, cách cống một cung, ngược trở về Hò là 3 cung, cho nên Xê cân bằng được trạng thái trung hòa giữa Hò đến Cống và quan hệ này là quan hệ bắc cầu trong hệ thống của chúng. Cụ thể trong bản Cổ Bản, nhiều câu đan xen Hò, Xang , Cống nhưng một khoảng cách nhất định thì Xê lại xuất hiện với vai trò trung hòa, và cứ thế mà phát triển cho đến khi chấm dứt bản nhạc.
Ví dụ : Câu 10 - Tồn là (Xự) tồn cộng (-)
Tồn (liu) xáng u liu (Xê)
Câu 24 – Xê xang (Hò) là hò xự (xang)
Tồn (xang) xê cống liu (Xê)…
Với tư cách là một trong những đơn vị liên kết, làm nhiệm vụ trung hòa mang tính bền vững trong nhiều thể điệu (bài bản), Xê đã tạo cho mình một âm sắc hài hòa mà Cổ Bản là ý nghĩa tiêu biểu. Nhất là trong cải lương, Cổ Bản thường xuất hiện cho các nhân vật hội thoại, trong tình huống kịch không quá xung đột và tâm lý nhân vật ở trạng thái vui tươi hoặc hào hứng. Tính bao quát của Xê, là bất cứ nhân vật nào cũng có thể ca diễn hợp lý theo điều kiện hành động sân khấu của mình. Xét về âm, tính âm học trong âm nhạc, Xê là âm tắc – xát - đầu lưỡi – không tròn môi nên Xê không có độ rung – ngân, diễn viên khi ca thường sử dụng hơi mũi nên ít biến âm. Mà biến âm là hiện tượng thay đổi độ cao - thấp hoặc độ dài (trường độ), nên đây là đặc điểm bền vững của Xê.
Xê trong thức Nam – Oán
Khi khảo sát về Xê ở điệu thức Nam, quả là “chàng” khá khó tánh. Điệu thức Nam, gồm ba bản : Nam Ai – Nam Xuân - Đảo Ngũ Cung thì bản Nam Ai vô hoặc ra câu trong long bản, Xê không xuất hiện, coi như là bị triệt tiêu vai trò. Đối với Nam Xuân, Xê có đôi chút biến âm về cao độ, có lúc trầm lúc bổng (Xề, xế, xể). Nhưng với Đảo Ngũ Cung thì Xê lại có mặt nhiều cuối câu trong lòng bản, cả câu nội và ngoại. Là hơi điểu Nam Đảo, khá phổ biến ở hai phong cách tài tử và cải lương. Cái buồn mang tính tự sự (thuật chuyện) và hơi gay gắt, nó được áp đặt vào tình huống xung đột cho bất kỳ nhân vật nào, nhưng nữ ca Đảo có ưu thế hơn, phẩm chất làn hơi được phát huy cao hơn…
Đảo Ngũ Cung
Câu 2 : Liu phàn (-) xể Xê (-)
Xê xang (xừ) xang Xê (-)
Câu 7 : Tồn (xể) xang (Xê)
Xáng liu (-) xề liu (xề)
Trong cung Oán, về phong cách Tài tử thì bản Phụng Hoàng vô đầu là âm Liu, nhưng phong cách cải lương thì Phụng Hoàng lại vô đầu là âm Xê. Nó làm nhiệm vụ trung hòa giữa tính tự sự và trữ tình trong tình huống bi, để biểu đạt sự hối tiếc của nhân vật hay ẩn dụ một nỗi niềm trắc ẩn…
Ví dụ, trong bài Phụng Hoàng vở “Nửa đời hương phấn » của soạn giả Hà Triều - Hoa Phượng, mà rất nhiều người trong giới tài tử - cải lương mến thích đến nằm lòng và thường xuất hiện ở các cuộc tri âm tri kỷ.
Lớp này, Phụng Hoàng có 12 câu, lớp mà Tùng, Hương và Diệu cùng lúc gặp nhau. Tùng là người tình cũ của Hương, Tùng là tân lang của Diệu, trong khi đó Diệu lại là em ruột của Hương. Hoàn cảnh éo le đó, tạo bi kịch nội tâm giữa Tùng và Hương với nỗi niềm trắc ẩn mà không thể thổ lộ, vì hạnh phúc của Diệu. Còn Diệu cứ vô tư, cho dù bi kịch ấy được mở nút ở hồi kết cuộc (Hương vô chùa đi tu)…
Phụng Hoàng
Câu 1 : Dù sao đi nữa thì chị cũng về với em
(-) (-) (-) Xế xang (Xê)
Để mừng ngày em vui qui xuất giá
Liu (-) xang xế (xàng) xê xang (xê) lìu xê (xang)
Câu 2 : Cho vui lòng ba với má
Xế (xang ) lìu (tồn) tồn (lìu) tồn xê (-)
Chị đây, cũng đẹp mặt nở mày với lối xóm bà con …
Xế (xang) liu oan (xề) xê oan (liu) xang xê (liu)…
Mặc dù trong hơi điệu Oán và tình huống bi, nhưng Xê xuất hiện không với trạng thái sầu thảm. Vì thế, Xê được cấu trúc âm chủ của Phụng Hoàng, dù hoàn cảnh bi nhưng sắc thái rất trữ tình và đầy kịch tính như bài Phụng Hoàng trên.
Tóm lại, Xê có vai trò rất bền vững trong cấu trúc chức năng, trung hòa trong triết lý nhân văn và cả sắc thái âm nhạc. Với đặc điểm đó, giúp cho các tác giả kịch bản và nhạc sĩ sáng tác nhạc nền cho cải lương thêm cơ sở vững chắc trong cơ cấu âm nhạc . Cũng qua đó, ta có thêm ý nghĩa về sự phong phú của dòng âm nhạc dân tộc và càng cho ta một khái niệm cụ thể hơn, về việc bảo tồn và phát huy truyền thống đó…
Đỗ Dũng
Trích tuần báo Sân Khấu Thành Phố số 908 (25 tháng 8,2008), trang 30-31