Đỗ Dũng : Hơi Nam và Hơi Xuân khác nhau thế nào ?
Các bạn thân mến,
Thông thường trong giới nhạc tài tử cải lương thường gọi Bắc - Hạ - Nam – Oán, trong cải lương lại có thêm Quảng. Nói như thế tức gọi là « cung », bên nhạc quảng 8 gọi là điệu thức, mà mỗi cung được đại diện bằng một loại hơi. Nhưng riêng biệt ở cung Nam, người ta gọi rất phong phú về hơi điệu hơi Ai hơi Xuân và hơi Đảo. Như vậy, Nam không phải để gọi về hơi điệu, mà là tên gọi về một điệu thức (cung). Ta có thể khái niệm điệu thức và hơi như sau .
Điệu thức là một dây hàng âm, có cao độ từ thấp đến cao, mỗi thể điệu được biểu hiện bằng một âm giai (âm chính). Ở tân nhạc thì mỗi ca khúc có âm giai riêng, một chuỗi âm kế tiếp là tùy thuộc ở cao độ và cường độ của mỗi ca khúc, nó thiên biến vạn hóa từ các nhạc sĩ sáng tác có phong cách riêng. Ở tài tử cải lương thì giai điệu (thể điệu) được cố định bản nhạc, âm giai cố định bản nhạc, âm giai cố định do tiền nhân ta để lại từ xa xưa (khuyết danh), chỉ lời ca là thiên hiến vạn hóa. Ở nhạc ngũ cung, thì mỗi cung có nhiều thể điệu của cung ấy được gọi là « hơi », như cung « oán » gồm có các thể điệu : Tứ đại, Phụng cầu, Phụng hoàng, Giang Nam là bốn bản Oán chánh, còn có các bản Oán phụ như : Trường tương tư, Bình sa lạc nhạn, Văn Thiên Tường, Thanh Dạ đề quyên… tất cả các bản này có chung một loại hơi Oán. Như thể điệu Bắc, khi phát âm thì những âm được phát ra phải đồng âm với âm điệu của bài Bắc nào đó chẳng hạn.
Riêng điệu thức (cung) Nam thì đặc biệt hơn, có ba loại hơi như đã nói trên. Hơi Ai, thuộc cung Nam, có tính chất bi ai, buồn rượi nhưng không quá bi thảm, chỉ ở mức độ khi giải bày tâm trạng, và loại hơi này thường phổ biến trong ca tài tử cải lương. Hơi Xuân cũng thuộc cung Nam, nhưng dành riêng cho bản Nam Xuân và Trống Xuân. Tính chất thể điệu buồn nhưng không bi, cái buồn man mác có chút lãng mạn, rộn rã hơn như để báo sự sầu não sắp qua đi. Trong cải lương, thường sử dụng thể điệu này (8 câu đầu) hơn là ở tài tử. Hơi Đảo cũng thuộc cung Nam, tức dành cho bản Đảo ngũ cung. Tính chất bản này, biểu hiện nỗi buồn nào đó vừa trôi qua, trạng thái gay gắt được bắt đầu, thường dự báo xung đột sắp xảy ra hoặc sự mâu thuẩn nào sắp được giải quyết… Tài tử và cải lương đều thường sử dụng Đảo ngũ cung. Cũng xin nói thêm, trong bản Đảo ngũ cung lại có thêm lớp Song cước 15 câu, nhưng lại hơi Ai.
Tóm lại, cung Nam hay tạm gọi nhóm hơi Nam gồm ba loại hơi nữa : Xuân – Ai - Đảo. Có thể nói là, Xuân là một loại hơi trong cung Nam và Nam không phải là một loại hơi độc lập, mà có thể gọi là nhóm hơi Nam. Bởi đặc trưng của nó là nét khác biệt với các loại hơi khác như : Bắc – Oán - Hạ … Là tính phức tạp về sắc thái âm nhạc, nó luôn thay đổi liên tục về âm sắc khi sự phát triển của nhịp nội và nhịp ngoại.
Đỗ Dũng.
Trích Sân Khấu Thành Phố, số 879, 23 tháng giêng 2008, trang 26-27.