Đỗ Dũng : Nét độc đáo của cung « Hò »
Từ trong quá khứ cũng như hiện tại, có lẽ, chưa có nhà nghiên cứu nào hay người trong giới nghĩ đến nét độc đáo của cung «Hò » trong âm nhạc Tài tử cải lương.Thông thường người ta chỉ quan tâm đến những vấn đề lớn lao. Như chí sĩ Phan Bội Châu đã từng nói « con người có chí lớn thường hay quên những việc nhỏ . »… Bằng phương pháp nghiên cứu khoa học, so sánh và đối chiếu, chúng tôi có những khám phá nét độc đáo của cung « Hỏ » trong âm nhạc tài tử cải lưởng như sau .
Một số vấn đề chung
Về nguyên lý âm nhạc ngũ cung, « Hò » là cung đứng đẩu bắt nguồn cho thang 5 âm trong hệ thống liên kết Hò - xự - xang – xê - cống. Hò luôn có mặt rộng khắp ở các điệu thức trong âm nhạc tài tử cải lương. Những thể điệu (bài bản) Nam – Oán , Hò có vai trò gần như nồng cốt để kết câu, kết lớp trong lòng bản. Hò còn là một điểm tựa trong mối quan hệ phát triển của nhịp điệu, liên kết cho các cung khác tạo nên sắc thái của các bài bản, nhất là trong bản vọng cổ.
Về Ngữ âm học, Hò là âm trầm có thanh điệu dấu huyền (tròn môi) và bằng trong luật « Bằng - Trắc » theo vần điệu, tạo sự mềm mại trong phát âm. Nghĩa từ vựng, Hò với tư cách là đại diện cho thanh huyền, có nhiệm vụ rất quan trọng trong các ngữ điệu, như : tạo cho thanh âm trầm ấm, sâu lắng… Về tính triết lý phương Đông, Hò ứng với « Thổ » trong thuyết « ngũ hành » ; Thủy - Hỏa - Mộc – Kim - Thổ là 5 yếu tố dùng để giải thích cho sự sinh trưởng của vạn vật trong vũ trụ. Tuy nó có xu hường phân tích cấu trúc khác nhau, nhưng tương tác nhau nên còn gọi là « ngũ hành sinh thắng », có nghĩa là « Sinh » thì dựa vào nhau mà tồn tại. « Thắng » có nghĩa là đối lập nhau. Theo sự phân bố của tư tưởng Ngũ hành… Thứ nhất là Thủy tính chất nhuần nhã, đen, mặn, phía Bắc. Thứ hai là Hỏa, tính chất nóng , đỏ, đắng, phía Nam. Thứ ba là Mộc, tính chất cong thẳng, xanh, chua, phía Đông. Thứ tư là Kim, cắt được, trắng, khô, cay, phía Tây. Thứ năm là Thổ, tính chất lợi mùa màng, vàng , ngọt, ở giữa (trung ương kỷ Thổ). Tương sinh (sinh hóa cho nhau). Thổ sinh Kim (đất sinh ra vàng). Tương khắc (chế ước lẫn nhau). Thổ khắc Thủy (đất kỵ nước).
Qua phương pháp so sánh và đối chiếu trên tương đối lôgích, để thấy rằng vai trò cung Hò với một tư cách quan trọng trong âm nhạc tài tử cải lương nói riêng và nhạc ngũ cung nói chung. Tất nhiên, bốn cung còn lại có vị trí không kém, nhưng Hò là điều kiện tiên quyết để liên kết và phát triển trong chỉnh thể.
Cấu trúc chức năng của « Hò »
Hò đứng đầu trong ngũ cung, với tư cách là âm giai chủ đạo trong cả ba điệu thức : Bắc – Nam – Oán.
Bắc : Hò – xự - xang – xê - cống
Nam : Hò – xự - xang – xê – liu
Oán : Hò - xự - xang – xê – phan
Trong 20 bản tổ nhạc tài tử cải lương, bản đứng đầu gọi là bản tổ, tức Lưu Thủy Trường, âm chủ vô đầu bản là Hò, kết thúc bản là Liu. Tuy nhiên, âm Liu được hiểu là sự thăng độ của Hò mà thôi, tức ở cao độ bậc trung, chúng cách nhau 5 cung. Xét về mặt Ngữ âm thì Hò và Liu được gọi là đồng âm, mà nhạc tài tử cải lương gọi là « song thinh ».
Không phải ngẫu nhiên mà Hò được đứng đầu ở Ngũ cung và bản Lưu Thủy Trường, mà nó đại diện cho âm thanh trầm, được xem là ký hiệu làm gốc. Theo quy luật phát triển, bất cứ sự khởi đầu nào cũng từ cấp thấp (độ thấp) đến trung rồi cao, từ gốc đến thân rồi ngọn. Nói khác đi, trong âm nhạc tài tử cải lương, Hò là nơi khởi tấu và khởi xướng với vai trò là âm chủ của dòng nhạc này. Nó là sự khởi đầu (départ) cho một cuộc hành trình dài (trường). Hò bao giờ cũng làm nhiệm vụ dung hòa, làm cho giai điệu đằm thắm, dịu dàng và ngọt ngào. Hò, sự xuất hiện của Hò trong các thể điệu, giọng điệu được ví như chu kỳ của thời tiết - bốn mùa « lập đi lập lại như mùa Đông, một cách không thay đổi như mùa Xuân » vậy.
Trong điệu thức Bắc : 6 Bắc chánh, 7 Bắc lễ và một số thể điệu ngắn mang âm hưởng hơi Bắc, Hò cũng xuất hiện rộng khắp, làm gạch nối liên kết các câu trong lòng bản là chính, Hò có vai trò mở mà không đóng bằng thanh điệu của chính mình, mà phải biến thể ở trung độ, tức cách 5 cung mới có chức năng kết thúc thể điệu. Sự thiết lập đó, Hò tạo sự xôm tụ, rộn ràng và cả hùng tráng, trang nghiêm ở Bắc lễ, cân bằng trạng thái gay gắt trong các bài bản nói chung .
Ví dụ trong bản Lưu Thủy Trường
Câu 1 : Là (Hò)
Là xự xang (xê) xang Hò (-)
3 : Xê (xang)
Xang (xể) xê xang (Hò)
27 : Xê (xang)
Xế (-) xê xang (Hò)
Trong bản Ngũ đối hạ
Câu 3: Xế (xang)
Xang xê (-) xể xê xang (Hò)
11: Xế (xang)
Xang xê (-) xể xê xang (Hò)
Trong điệu thức Nam, bản Nam Ai, Hò dường như là một trong những giá trị sử dụng rất đắt, nhiều câu, lớp trong long bản được kết thúc bằng Hò, dù nhịp ngoại hay nhịp nội. Nó miêu tả trạng thái thể điệu đầy tính chất bi ai, tạo sự trung hòa trong tổng thể Hỉ - nộ - ái - ố - bi – hài. Hò là chủ thể khơi nguồn cảm xúc cho đối tượng mà mình đang hưởng tới như là một điều kiện tất yếu, chức năng liên kết ấy tạo ra âm sắc êm dịu, đằm thắm và sâu lắng.
Ví dụ trong bản Nam ai
Câu 1: Xế (xang) xảng (-)
Xang xế (-) xê là (Hò)
8 : Xề (liu) xề liu (xàng)
Liu (xàng) là Hò (-)
Trong điệu thức Oán, Hò cũng có những nhiệm vụ giống nhau ở điệu thức Oán – Nam, nhưng Hò ở điệu thức này lại « trĩu nặng » hơn. Bởi lẽ, tính chất Ai – Oán của nó, có nghĩa cùng đan xen với hai trạng thái bi ai và bi oán, một nỗi buồn ray rứt và một nỗi buồn uất nghẹn. Nếu như chất « Oán » tạo sự đậm đặc trong giai điệu bởi chữ « Phan và Cống) làm cho tiết tấu cấn lên, nấc nghẹn lên thì chính Hò tạo sự cân bằng lại cao độ lắng dịu xuống, trầm ấm và hài hòa trong một thể điệu nhất định. Sự tham gia của Hò vào cấu trúc, làm cho trạng thái giai điệu giảm bớt tính bức xúc mạnh (nhặt – khoan)
Ví dụ trong bản Tứ đại oán (lớp xang dài)
Câu 11 : (-) (-) (-) Xế xang (xê)
Xề oan (liu) lỉu liu (-) liu xáng xề (-) tồn xê xang (Hò)
20 : (Xang) tồn xế (-) xế xang tồn (Hò) xáng xê (Hò)
Xê (xê) xang tồn (Hò) xàng xê (hò) xự tồn (xang)…
« Hò » trong công cuộc chinh phục
Nét đẹp của Hò trong dòng nhạc tài tử cải lương, là một phạm trù thẩm, trong từng điệu thức, thể điệu, Hò có mỗi dáng vẻ riêng rất đáng yêu. Hò trong một chỉnh thể âm nhạc tài tử cải lương thì Hò là biểu trưng để diễn đạt sự hài hòa, đằm thắm và sâu lắng. Về sức chinh phục của Hò, có thể ví như một cô thôn nữ đang độ tuổi xuân thì ở giữa chốn “ba quân”, sự đằm thắm dịu dàng của Hò làm ngất ngây các bậc mày râu, cho dù ai đó là dũng tướng…Hò, không “khó tính” và cũng không đơn giản chút nào, càng khảo sát ta càng bị lôi cuốn vào sự quyến rũ của Hò. Vậy, do đâu mà Hò có sức hấp dẫn gì đến thế ?
Trong ba chức năng của nghệ thuật nói chung : Giải trí - thẩm mỹ - giáo dục, thì âm nhạc tài tử cải lưởng cũng thế. Hò, đóng một vai trò khá quan trọng trong chỉnh thế của nó. Trước tiên, là điều kiện – phương tiện giải trí thuần túy cho đối tượng của mình, kế đó là nâng cao ý thức tư duy thẩm mỹ và kết cuộc là nhiệm vụ hướng cho đối tượng của mình đi đến sự hình thành nhân cách “Chân - thiện - mỹ” hay nói cách khác, góp phần nâng cao đời sống văn hóa trong sinh hoạt xã hội.
Nét độc đáo của Hò trong công cuộc chinh phục đối tượng mà các thể điệu khác không thể sánh được, đó là Hò trong bản vọng cổ. Người ta nghe vọng cổ chỉ chờ nghe giọng ca nào đó xuống “Hò” và cũng dứt “Hò”. Xem cải lương, khan giả chỉ trông chờ đào kép hát xuống “Hò” vọng cổ rồi vỗ tay giòn giã và rất thỏa mãn khát vọng mong chờ. Các thể điệu khác cũng có nét đẹp và hay riêng nhưng ít khi, thậm chí không khi nào được khán giả vỗ tay tán thưởng. Cái đặc thù của bản vọng cổ và nét độc đáo của Hò là thế. Hò trong bản vọng cổ đã làm “cho siêu lòng chị cho dày duyên em” cũng là thế. Chính Hò đã đưa bản vọng cổ lên đến đỉnh cao chót vót không ranh giới, bản vọng cổ trở thành một biểu trưng cao nhất trong cải lương, như là “hoàng đế” của địa hạt này. Hò, đã từng chấp cánh không biết bao là giọng ca bất tử với thời gian… Phải chăng, Hò là sức sống của cô gái tuổi vừa đôi chin, là ánh trăng trung tuần của mùa Hạ, là mùa xuân đang về với muôn hoa… chắc là vậy !!
Đỗ Dũng
Trích Sân Khấu Thành Phố, số 903, 21 tháng 7, 2008, trang 30 – 31.