“Ai giết chết cải lương?": Nói về Đạo diễn - Cảnh trí sân khấu

Category » Âm nhạc cổ truyền

“Ai giết chết cải lương?": Nói về Đạo diễn - Cảnh trí sân khấu

Ở một vở diễn sân khấu, yếu tố quan trọng thứ hai sau kịch bản chính là đạo diễn. Đạo diễn là người trình bày ý tưởng, câu chuyện, nhân vật... của tác giả lên sàn diễn, sao cho hợp lý nhất và hấp dẫn nhất. Sau đạo diễn là âm nhạc, thiết kế, diễn viên, phục trang, đạo cụ... Tất cả đều góp một phần quan trọng để làm nên một tác phẩm hoàn chỉnh về tổng thể. Vậy nên, nếu nói ''cải lương bây giờ dở hơn hồi xưa'', sau khi đã phân tích những nguyên nhân từ kịch bản, ta không thể bỏ qua những yếu tố đi liền sau nó.

11.09.2008 20:23

Cảnh xưa này vừa nên thơ,vừa đẹp, vừa gần gũi hơn bây giờ rất nhiều. Hình: ngocanh

ĐẠO DIỄN

Theo thiển ý của tôi, thì vai trò đạo diễn nếu muốn phân tích cho đúng, cũng phải đưa cải lương về với đặc trưng riêng của nó, đó là sự kết hợp giữa ''ca'' và ''kịch''. Từ xa xưa, ở hình thức ca ra bộ, tôi nghĩ các diễn viên hát với nhau không cần có người đạo diễn. Khi ca ra bộ được đưa lên SK, nghĩa là khi nó bắt đầu kết hợp với ''kịch'' để định hình nên một hình thức biểu diễn mới, nó mới cần đến bàn tay dàn dựng. Nhưng dàn dựng ở đây, có lẽ cũng chỉ là công việc của ''ông thầy tuồng'', là tác giả và cũng kiêm luôn công việc chỉ đạo, sắp xếp lớp lang, sự ra vào của diễn viên sao cho hợp lý và đẹp mắt khi đưa kịch bản đó lên SK. Sau giải phóng ở miền Nam, vai trò của người dàn dựng cải lương mới được chú trọng. Dưới bàn tay của người đạo diễn, vở gọn gàng, chặt chẽ; diễn viên diễn xuất cũng mạch lạc và sâu sắc hơn tư tưởng chủ đề của vở diễn, cũng nhờ đó mà được tô đậm hơn. Một tác phẩm SK khi đó không còn đơn thuần là một sản phẩm phục vụ giải trí, mà nó có thể chuyên chở những nhiệm vụ , những ''trọng trách'' to lớn hơn. Và thực tế, nhiều vở diễn sau giải phóng, với bàn tay của những người đạo diễn, đã làm nên một diện mạo mới cho SKCL- sân khấu cách mạng.

Tuy nhiên, như đã nói, cải lương là một loại hình ca kịch, và nó chỉ có thể là một tác phẩm hay nếu ''ca'' và ''kịch'' được kết hợp hài hòa hỗ trợ lẫn nhau. Cải lương sau này dở, phải chăng vì những người làm cải lương đã quên mất ''công thức'' đó? Kịch bản thì cắt giảm bài ca cho bớt rề rà và đạo diễn cũng chỉ chú trọng đến phần ''kịch'' để dàn dựng làm sao cho hấp dẫn mà ít quan tâm đến phần ''ca''. Nhiều đạo diễn dàn dựng cải lương giống như kịch nói. Xung đột ờ cải lương không chỉ giải quyết bằng hành động kịch mà còn giải quyết bằng ''ca'' nữa. Và xung đột kịch không chỉ để tạo ra những màn kịch hấp dẫn phục vụ cho diễn biến câu chuyện, mà xung đột kịch còn là cái cớ để ''đẩy” đến bài ca. Nếu ta đẩy xung đột kịch lên cao trào rồi ''out” lớp kịch đó, để mở ra một lớp kịch khác hấp dẫn hơn, gay cấn hơn, đó là cách dàn dựng của kịch. Còn cải lương, nếu cao trào được đẩy lên, nhân vật phải ca vọng cổ nhưng tới đó, nếu đạo diễn nói rằng: “out” ở đây là đẹp, nếu ca thêm vọng cổ, sẽ thành lê thê, thì rõ ràng, đó không phải là dàn dựng cải lương. Bởi nhiệm vụ của tác giả là tạo ra tình huống để nhân vật được ca, thì nhiệm vụ của người đạo diễn cũng vậy, anh phải dựng làm sao, phải ''đẩy'' làm sao để nhân vật có chỗ để ca liên tục. Ca mà không lê thê, ca mà không vô nghĩa, ca để phục vụ cho sự phát triển của kịch, ca để thắt nút và mở nút... thì đó mới đúng là dàn dựng cải lương. Muốn vậy, người đạo diễn phải hiểu cải lương và am hiểu về kho tàng âm nhạc cải lương nữa. Vì nếu trong quá trình dàn dựng, có bài ca nào được sử dụng không đúng chỗ, làm kịch bị chùng, bị lê thê, thì đạo diễn phải biết và phải biết nên thay bằng bài ca nào, hoặc xử lý kịch chỗ đó như thế nào cho bài ca trở nên thích hợp. Chứ không phải giải quyết theo cách thường thấy là cắt đi bài ca đó. Ngược lại, có những tình huống, theo sự phát triển của kịch là không cần phải ca, nhưng tác giả lại viết bài ca, thì người đạo diễn cũng cần cương quyết cắt đi những bài ca vô nghĩa. Với tình hình SK thiếu những tác giả tài ba, thiếu kịch bản hay như hiện nay, thì vai trò của người đạo diễn cực kỳ quan trọng. Lên sàn diễn, ngoài việc khai phá và hình thành đường dây cho kịch; ngoài việc chăm chút, bồi đắp tính cách cho nhân vật, đôi khi, đạo diễn còn phải làm nhiệm vụ sắp xếp lại cấu trúc bài ca trong vở diễn. Trong những tình huống như thế, sẽ rất khó khăn, nếu đạo diễn là người ''ngoại đạo''. Ngoài ra, vở diễn dưới bàn tay đạo diễn, có thể còn bị ép buộc phải mang thêm những nhiệm vụ khác nữa như ''hơi thở thời đại'', ''tiếng nói cuộc sống'',... nếu đưa được vào vở diễn mà không áp đặt, không khiên cưỡng và quan trọng nhất, không biến cải lương thành phương tiện, thì không có gì bàn thêm. Nhưng khi bản thân kịch bản không tự bộc lộ được những tư tưởng cao xa mà chỉ do người đạo diễn áp đặt vào, thì... cải lương dở đi cũng... không còn gì để nói (!)

THIẾT KẾ SÂN KHẤU

Đi kèm với đạo diễn là vai trò của người họa sĩ, và công việc của hai nhân vật này luôn gắn liền nhau. Họa sĩ thiết kế sân khấu theo ý đồ của đạo diễn và đạo diễn dựa vào thiết kế sân khấu để gởi gắm tưởng của mình. Vai trò này, theo tôi, cũng chỉ thể hiện rõ nét nhất trên SK kịch. Còn ở SK cải lương, từ xa xưa, hình như người ta không gọi những gì bày trên SK là thiết kế, mà nó chỉ đơn giản là trang trí, là ''phông nền'', là background, là ''cảnh'' để quy định nhân vật đang ở đâu và nhiệm vụ cao nhất của nó vẫn chỉ là trang trí.

Với vai trò trang trí, cảnh trên SK chỉ cần đáp ứng hai yêu cầu là ''đẹp” và càng giống thật càng tốt. Cảnh trên SK, và đạo cụ nữa, không can thiệp vào hành động của nhân vật. Cái ghế là để ngồi, cái ly là để uống nước. Ghế không biến thành hình tượng của quyền lực, khung cửa không biến thành khuôn khổ để trói buộc con người. Nhưng sau này, khi có bàn tay đạo diễn, nhất là khi xuất hiện những kiểu làm cải lương mới, để thể nghiệm sự sáng tạo của đạo diễn là chủ yếu, thì mọi thứ trên SK đều có thể tham gia vào diễn xuất của diễn viên, và đều trở thành ước lệ. Vẫn biết tính chất của SK là ước lệ, nhưng đến đây thì hình như các đạo diễn đã để trí tưởng tượng của mình bay bổng quá, và sự sáng tạo đã trớ nên quá đà. Sân khấu không còn nữa những phong cảnh sơn thủy hữu tình, không còn cảnh mái tranh nghèo tỏa khói bên cạnh lùm tre trông rất gợi cảm mà được thay bằng những bục, bệ, khung, hoặc những dải lụa vô hồn, khó hiểu.

Việc đưa đạo cụ hay những vật trang trí tham gia vào diễn xuất của diễn viên, thật ra, là một sự sáng tạo đáng khích lệ. Khi ta sử dụng hiệu quả, nó sẽ tác động tích cực đến cảm nhận của người xem, hỗ trợ cho diễn xuất của diễn viên rất nhiều. Tuy nhiên, như đã nói, ở SK cải lương, ca quan trọng hơn diễn, thì dù sáng tạo của đạo diễn có hay đến đâu, nó cũng chỉ là cái bên ngoài. Vậy nên, đầu tư quá nhiều tâm sức để tìm ra cách dàn dựng mới lạ, cách trang trí độc đáo... hình như là hơi thừa ở SK cải lương, vì nó sẽ làm phân tán cảm nhận của khán giả. Ngày xưa, xem một vở diễn, khán giả chỉ để tâm vào diễn biến câu chuyện và thả hồn theo những câu ca ngọt ngào bay bổng. Còn ngày nay, khán giả còn phải để một phần tâm trí suy nghĩ xem cái vòng tròn tròn trên SK nó muốn nói lên cái gì? Sao có lúc nó tách ra rồi có khi lại ghép vào? Cái khung vuông vuông kia là cánh cửa hay còn là cái gì khác, tại sao có lúc diễn viên lại đứng đu bên trong nó mà ca mà diễn? Thưởng thức một vở diễn rồi, khi ra về, trong đầu khán giả cứ còn mãi hình ảnh những cái vòng tròn, những cái khung vuông, thì... tôi thực sự không biết đó có phải là thành công của chúng ta không?

Nói gì thì nói, ở lĩnh vực trang trí SK, tôi cho rằng sau này SK không còn đẹp như hồi xưa nữa. Hãy nhìn lại ảnh chụp những vở diễn xưa, để nhận thấy rằng SKCL đã từng đẹp và hoành tráng không thua gì phong cảnh vở ''Kim Vân Kiều'' ta làm vừa rồi. SKCL xưa nay vẫn được ngăn cách với khán giả bằng một tấm màn đỏ, và sau tấm màn nhung ấy, phải là một thế giới khác. Khi tấm màn đỏ được kéo lên, trước mắt khán giả phải là những khung cảnh rực rỡ và mơ mộng chứ không phải là một SK trống rỗng, trần trụi với những bục bệ xấu xí không khác gì một SK dã chiến. Chưa hết, sáng tạo theo kiểu đó, là các đạo diễn và họa sĩ sẽ tự làm khó mình, bởi ý tưởng rồi cũng có lúc cạn (vì toàn là những sáng tạo trừu tượng, cao siêu cả). Để khi nhận một kịch bản mà không tìm ra một cách thể hiện cho độc đáo, các đạo diễn và họa sĩ lại vò đầu bứt tai, nghĩ rằng ''tài năng'' của mình chắc bị thui chột rồi. Họ quên rằng, cải lương không cần lắm những sáng tạo bề ngoài như vậy, và cái mà họ cần làm, là đầu tư cho cái ''nội tại'', cho cái hồn thực sự của vở diễn thông qua cấu trúc, tâm lý nhân vật, âm nhạc...

Vậy là cùng với các tác giả, đạo diễn và họa sĩ cũng là những người đã góp phần đẩy cải lương vào chỗ khó khăn, khi bắt nó xa rời ''sở trường'' của mình, để chạy theo sự sáng tạo, sự đổi mới cho những yếu tố thuộc về ''sở đoản''. Lại một lần nữa, xin hỏi rằng, có phải chính chúng ta đã góp phần giết chết cải lương?

Võ Tử Uyên

ngocanh (Theo Báo sân khấu)

Music news from a Vietnamese traditional musician

“Ai giết chết cải lương?": Nói về Đạo diễn - Cảnh trí sân khấu