Bảo tồn nghệ thuật cổ truyền: Con đường gian nan
TTCT - Nhã nhạc cung đình Huế và không gian văn hóa cồng chiêng Tây nguyên đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, dưới dạng di sản văn hóa sắp mất. Những người thật sự biết được giá trị quý báu của âm nhạc cổ truyền không ngừng đau đáu và trăn trở ngày đêm tìm cách để bảo tồn nó.
Tuổi Trẻ Cuối tuần
| Phạm Thị Huệ hát ca trù cùng con gái Huệ Phương trong một buổi biểu diễn |
Ai cũng biết những loại hình nghệ thuật như: ca trù, hát văn, hát tuồng, chèo, quan họ, xẩm... cần phải được bảo tồn, nhưng nhiều khi lực bất tòng tâm do nhiều lý do.
Tuổi Trẻ Cuối Tuần đã trao đổi với đào nương Phạm Thị Huệ - người sáng lập Câu lạc bộ ca trù Thăng Long - về sự “vật lộn” của chị để bảo tồn nghệ thuật ca trù.
| “Với di sản dân ca quan họ Bắc Ninh, trong ba năm qua Nhà nước đã đầu tư rất nhiều tiền của để cố gắng xây dựng bộ hồ sơ đệ trình UNESCO phong tặng danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể. Ở góc độ các nhà nghiên cứu, chúng tôi nghĩ rằng: với trường hợp cụ thể này, đơn giản chỉ ước ao có một phần tiền nho nhỏ trong khối kinh phí đầu tư khổng lồ ấy để thành lập và nuôi dưỡng các lớp truyền dạy quan họ cổ truyền. Như thế, người học và người dạy đều có động lực giữ lấy chút vốn liếng còn lại của cha ông”. (Nhà nghiên cứu âm nhạc cổ truyền Bùi Trọng Hiền - Viện Văn hóa nghệ thuật) |
- Vì tôi biết ca trù có giá trị riêng. Và tôi biết nếu ai không cố gắng vì nó thì nó sẽ đi mất, các cụ sẽ đi mất. Đó cũng là lý do tôi đến với ca trù.
Giai đoạn đầu tôi nghĩ mình có thể nuôi dự án ca trù nhờ vào tay trái là thay bố kinh doanh cửa hàng áo cưới. Thế nhưng sau khi lao vào học ca trù, tôi nhận ra riêng việc học đã choán hết công việc của mình. Sau nữa, dù ca trù có giá trị vô cùng quý giá nhưng mọi người không biết, nếu tôi làm cho mọi người biết được, ca trù sẽ thật sự được quan tâm.
* Nghe nói CLB được nhận tài trợ?
- Thông qua Trung tâm Trao đổi giáo dục với VN, Quỹ Ford đã tài trợ cho chúng tôi bằng một dự án trong hai năm. Sự tài trợ đó có được do nhận định của GS.TS Tô Ngọc Thanh: hoạt động của CLB Thăng Long thiết thực và cần thiết để gìn giữ tinh hoa của nghệ thuật ca trù.
* Trị giá của tài trợ này là bao nhiêu?
- 70 triệu đồng/năm. 2008 là năm cuối được tài trợ.
| Một buổi tập ca trù tại tư gia |
- Nếu như làm chậm có lẽ sẽ đủ. Nhưng tôi muốn phải chạy thật nhanh vì đã đứng tuổi. Mà muốn nhanh phải bỏ thêm tiền, thêm sức của mình. Ví dụ như việc học, tôi đã học xong nhưng vẫn phải tiếp tục rèn luyện để mọi người thích và học. Có thế mới truyền được lửa đến với những ca nương tuy còn non nớt nhưng say mê nghề.
* Nếu năm tới không nhận được tài trợ, chị tính sao? CLB ca trù Thăng Long có bị giải thể không?
- Tôi không nghĩ nó tồi tệ đến thế! Tất nhiên nếu không nhận được tài trợ thì mình sẽ phải kiếm sống thôi. Có lẽ phải hợp tác với bên du lịch. Ngoài ra chắc cũng phải đưa ca trù vào các nhà hàng, khách sạn. Thật ra đấy cũng là một thị trường, nhưng để lao vào thị trường đó mình sẽ mất rất nhiều, đặc biệt là chất lượng nghệ thuật. Dù sao, tôi cố gắng để không rơi vào tình trạng đó, bởi nó là một cách kiếm sống rẻ rúng và coi thường giá trị của âm nhạc cổ truyền.
* Thiếu tiền nhưng CLB Thăng Long vẫn tổ chức chương trình sinh hoạt miễn phí hằng tháng. Chị nghĩ CLB sẽ tiếp tục trụ nổi trong thời gian dài không?
- Lúc đầu, khi có Quỹ Ford, tôi chỉ tập trung vào chuyên môn. Nhưng sau đó tôi nhận ra không thể dựa mãi vào dự án. Thế thì phải làm thế nào đây? Một trong những cách là tôi có để hòm quyên góp nhưng không hiệu quả. Mà đó không phải là cách mà mình sống và tồn tại.
| Phạm Thị Huệ và người thầy, nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Chúc |
- Đúng vậy. Tôi đào tạo miễn phí vì muốn có một đội ngũ ca nương thật sự tâm huyết với nghề. Tức là mình truyền lại cái gì cho họ, họ sẽ giữ và tiếp tục trên con đường đấy cùng với CLB lớn lên. Thứ hai, các em tham gia đều là sinh viên ở các tỉnh lẻ, gia đình phần lớn khó khăn. Nếu yêu cầu các em đóng học phí thì các em không có khả năng.
* Hiện chị đã đào tạo được bao nhiêu ca nương?
- Được chín người. Hầu hết là học trò của tôi trong nhạc viện. Họ nghe những buổi sinh hoạt của tôi. Quá trình đến với ca trù của họ hoàn toàn xa lạ. Sau dần quen, bắt đầu thích, các em xin học.
Trong mỗi buổi sinh hoạt, tôi có đặt ra những câu hỏi để tìm hiểu tại sao các em thích học, các em mơ ước tương lai của mình thế nào và có lường trước được con đường khó khăn trước mắt không. Sau đó, các em mới định giá được giá trị của người nghệ sĩ. Người nghệ sĩ có giá trị là họ có nhiều vốn. Và đây là một trong những vốn quý. Khi họ nhận thức được điều đó, tôi nghĩ họ có khả năng tiếp thu được ca trù.
Tôi cũng nói với họ mong muốn của tôi: một thời gian nữa khi đất nước phát triển, thị hiếu âm nhạc thay đổi, mọi người nhận thức được giá trị quý báu của âm nhạc cổ truyền sẽ có nhiều người ủng hộ. Nếu mình không thể phát triển rộng ở thị trường thì cũng có thể phát triển dưới dạng tour du lịch. Những người bạn nước ngoài của tôi sang đây rất muốn nghe âm nhạc dân tộc VN nhưng lại chẳng có chương trình nào cả, mặc dù mình thừa biết truyền thống âm nhạc của mình rất phong phú và đa dạng.
Nếu như mình có thể gặp được những đối tác thích hợp thì khả năng kinh doanh rất có triển vọng.
* Một xu hướng của các doanh nhân thành đạt hiện nay là nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật. Họ thật sự là những khách hàng rất tiềm năng đối với việc kinh doanh nghệ thuật cổ truyền?
- Nhưng họ chưa có cơ hội hiểu được nhạc cổ truyền. Ngày xưa, tầng lớp thượng lưu VN đều “sành điệu” bằng cách đi nghe ca trù. Có những vị quan tối nào cũng tổ chức hát ca trù ở nhà. Họ chơi theo cách học thức và tao nhã. Họ có thể sáng tác thơ đưa cho ca nương hát luôn. Họ mời bạn bè đến để bàn bạc công việc trong không khí của ca trù. Ngày nay việc này khó hơn nhiều vì mọi thứ từ kinh tế đến văn hóa đều đang hướng về phương Tây.
* Chị đã chuẩn bị với tình huống này chưa: suốt đời không xin được tài trợ và sống lay lắt với CLB ca trù của mình?
- Nhiều khi tôi cảm thấy mình đang đi trên một con đường mờ mịt. Tôi phải tự lấy lại tinh thần. Mọi người động viên, góp ý để rồi tôi lại quay phăm phăm vào cuộc. Cũng có lúc tôi xác định có thể suốt cả cuộc đời này mình luôn lay lắt như vậy, nhưng sẽ có những người khác tiếp nối mình như thế. Dù Nhà nước không đầu tư và chỉ có từng cá nhân làm, dù phải kéo dài vài chục năm đến trăm năm để bảo tồn di sản văn hóa thì ngọn lửa đó vẫn sẽ được giữ, dù rất nhỏ. Nếu vậy đối với tôi vẫn là thành công vì tôi đã giữ và truyền lại được ca trù cho học trò của tôi. Với tôi như thế đã là “lớn” rồi.
| Hai năm trước, Phạm Thị Huệ đã trở thành đào nương đầu tiên vừa đàn vừa hát trong lễ mở xiêm y (lễ tốt nghiệp của một đào nương). Một thời gian sau, chị sáng lập và cho ra đời Câu lạc bộ ca trù Thăng Long, sinh hoạt đều đặn vào tối thứ bảy đầu tiên của tháng. Câu lạc bộ ban đầu biểu diễn ca trù, sau này mở rộng triển khai đào tạo giảng dạy ca và đàn cho thế hệ trẻ yêu thích âm nhạc cổ truyền. Mô hình ca trù của chị Phạm Thị Huệ là mô hình mở, khác với mô hình truyền thống là mô hình đóng chỉ dạy trong phường hội ca trù vì sợ mất nghề. Ngày 31-8, Câu lạc bộ ca trù Thăng Long sẽ có chương trình kỷ niệm hai năm thành lập tại đình Ngọc Hà. Quan điểm của chị là: ca trù cũng như những thể loại âm nhạc cổ truyền khác, cần được ăn uống và thở mới tồn tại được trong xã hội hiện đại. Nếu không nó sẽ nhanh chóng biến mất. |
MA KẾT thực hiện
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=277080&ChannelID=119