Category »
Âm nhạc cổ truyền
CÁC LOẠI HƠI TRONG TÀI TỬ CẢI LƯƠNG
Có ba loạI hơi chủ yếu gồm: Hơi nam, hơi bắc và hơi oán ( chưa nói đến hơi quảng)Hơi là một loạI âm hưởng đặc biệt được cấu tạo bằng những điệu. Những điệu này có quan hệ gần gũi nhau hoặc khác xa. Trong hơi có trộn lẫn giữa hơi này vớI hơi khác. Nhưng hơi chủ yếu vẫn là hơi chính. Thí dụ: Trong hơi nam có ẩn chứa hơi bắc và ngược lại. Thế thì chúng ta đều biết hơi lớn hơn điệu vì điệu nằm trong hơi.
A> HƠI NAM:
Hơi Nam đã có từ lâu đờI và có thể có trước hơn hai loạI hơi bắc và oán. LoạI hơi này có tính chất thờ cúng, mãi cho đến bây giờ ta vẫn thấy hơi Nam chiếm lĩnh vai trò chủ yếu trong lễ nhạc như cầu đảo, tế thần linh, cầu hồn đưa ma và các loạI nhạc thờ cúng khác…
Ở nông thôn, vẫn còn được nghe hơi Nam trong các đám đưa ma hoặc thờ cúng. Trong hát văn (Chầu văn) có hơi nam rất rõ. Trong các cuộc lễ kỳ yên (Cúng đình) âm nhạc dung trong các nghi thức tế lễ đều thuộc về hơi nam.
Trong hơi Nam còn chia ra ba loạI chủ yếu: Nam Ai, Nam Xuân, Nam Đảo. Trong thuật ngữ hơi nam, hơi bắc, hơi oán, nếu bỏ đi chữ đầu thì chữ sau có nghĩa tương đương vớI khúc thức (Bài bản). Thí dụ đờn nam hoặc ca nam có nghĩa là đờn và ca bài bản nam. Đờn oán: đàn một bài bản oán…
Đặc biệt trong hơi Nam, hơi Đảo có những chữ dứt câu nằm trong năm cung nên ngườI ta còn gọI là Đảo Ngũ Cung. Có ngườI cho là Đảo thuộc hệ bài Bắc vì giai điệu của nó rất gần vớI bản bắc. Sự nhận xét bày có lý do: về ân hưởng, Đảo vẫn có thể dựa vào năm cung để phát triển nhưng về thể loạI ngũ cung nên xếp vào loạI Nam. Thể loạI Nam có những cấu tạo đặc biệt về mặt hình thức và quyết định nộI dung chủ yếu.
CuốI bài đảo có hai câu “song cước” chuyển sang hơi hò ba. Hai câu này hủy bỏ hơi Nam Đảo và tạo ra một âm điệu rất mớI mẻ. Hai câu Song Cước do Chín Chiêu và Sáu Thoan ở Cần Đước (Chợ Lớn) sang tạo.
Hơi Nam mang tính chất trang nghiệm và đồng thờI được phân chia thành một số hơi cụ thể như: hơi Xuân, hơi Ai, hơi Đảo:
*Hơi Xuân: Sảng khoái, nghiêm trang, nhẹ nhàng, có ngườI cho là TIÊN PHONG ĐẠO CỐT.
*Hơi Ai: Buồn, ảo não, tôn nghiêm.
*Hơi Đảo: Tôn nghiêm, hùng mạnh, khẳng định.
B> HƠI BẮC:
Hơi Bắc cũng là loạI hơi nằm trong thể nhạc thờ cúng như bùa chú, lên đồng, sai bảo, hát văn, cúng tế … ở Nam Bộ, hơi Bắc nàm trong thể nhạc lễ, hệ thống 6 bài bắc nhỏ, thập thủ liên hoàn và các bài bản nhỏ mà sân khấu cảI lương hiện nay thường dùng
Bảy bản Bắc lớn trong nhạc lễ còn gọI là 7 bài cò. Bảy bài này mang hơi nhạc rất rõ. TạI sao lạI gọI là hơi nhạc? Vì nó là một loạI nhạc dung để tế lễ, là một loạI âm hưởng có tính chất suy tôn, chiêm ngưỡng và trang nghiêm.
Hơi Bắc còn nằm trong 6 bài Bắc của âm nhạc tài tử, 8 bài ngự… cùng những bài dân ca được tài tử hóa và một số bài bản nhỏ khác.
Hơi Bắc là loạI hơi quan trọng trong nền nhạc giáo phường, nhã nhạc và nhạc tài tử.
Ở miền Bắc, loạI hơi này được nghe rất nhiều trong nhạc ả đào, trong hát văn, quan họ… Trong các thể loạI khúc thức truyền thống Việt Nam, nếu không có hơi bắc thì nền nhạc hầu như mất hẳn đi một đặc điểm có tính chất gắn chặt lạI các điệu thức khác để hình thành một điệu thức tổng hợp tiêu biểu cho dân tộc.
Ở Nam Bộ, hơi Bắc là loạI hơi trụ cột trong âm nhạc tài tử, nhưng trong dân ca Nam Bộ, nó có tác dụng thúc đẩy sự phát triển các loạI điệu thức khác. Các điệu Lý như: Lý Con Sáo, Lý Ngựa Ô, Lý Dao Duyên… đều dung hơi Bắc để phát triển.
Bảy bài Bắc lớn gây một không khí hào hung và trang nghiêm nhưng không có nét buồn, ngườI ta xếp nó vào loạI hơi nhạc.
Hơi Bắc: Vui, Khỏe, Nhộn Nhịp.
C> HƠI OÁN:
Hơi oán là một loạI hơi tích tụ lạI nhiều nỗI tâm tư con ngườI trong bốI cảnh lịch sử đặc biệt. Có ngườI bảo “Anh đờn oán nghe đi”, câu này có ý nghĩa là bảo anh 1 trong 6 bài oán: Tứ ĐạI Oán, Phụng Cầu, Giang Nam, Phụng Hoàng, Văn Thiên Tường, Bình Sa Lạc Nhạn.
Chúng ta thấy có sự gần gũi nhau về nộI dung giữa hơi Nam (Ai) và hơi Oán. Hơi oán xuất xứ trong hoàn cảnh mà con ngườI lâm vào thế lưu vong, ly tán từ triều Tây Sơn đến nhà Nguyễn và thực dân Pháp.
Hơi oán thừa kế yếu tố bi ai, thương nhớ, than thở, hận hờn mà các thế hệ trước đã để lại.
Hơi Oán: Ảo Não, Buồn Thảm, Xuất phát từ tình cảm của cuộc sống, khác cái buồn của Nam (Ai) xuất phát từ nhạc lễ.
(Bài viết được tham khảo trong tài liệu dùng cho các đoàn cải lương)
trich conhacvietnam.com