Nghệ nhân Trượng Tốn với chiếc kèn Saranai
Nghệ nhân Trượng Tốn với chiếc kèn Saranai
>> Người lưu giữ nghệ thuật ẩm thực cung đình Huế
>> 'Báu vật sống' của Nhã nhạc cung đình Huế
>> Nghệ nhân làng lụa
Nghệ nhân Trượng Tốn quê gốc ở xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Từ những năm 1975, 1979, ông đã nổi tiếng với chiếc kèn saranai và đi khắp trong Nam, ngoài Bắc sang các nước Malaysia, Indonesia biểu diễn.
Gia tài quý giá nhất của ông là chiếc va-li nhỏ, đựng đồ đạc, trong đó không thể thiếu chiếc kèn saranai, đàn mu rùa cùng những tài liệu nghiên cứu về văn hoá Chăm. Theo nghệ nhân Trượng Tốn, ngay từ nhỏ, chính cụ thân sinh của ông, một nghệ nhân đánh trống ghi-năng và thổi kèn tài hoa, đã thổi vào ông niềm đam mê nghệ thuật. Thường theo cha dự các lễ hội vì vậy đến năm 20 tuổi, Trượng Tốn đã rành rẽ các ngón lấy hơi, thổi kèn saranai cho dù chỉ được truyền miệng chứ không có sách vở.
Sau này, khi tham gia vào Hội văn nghệ dân gian Việt Nam, ông đã "ký âm" những âm sắc của trống paranưng, kèn saranai ra hàng chục cuốn sách. Những cuốn sách này đã giúp nhiều thế hệ học trò, tiếp cận dễ hơn với các nhạc cụ và nhạc lý từ dòng âm nhạc dân gian Chăm, đặc biệt với kèn saranai - nhạc cụ khó sử dụng nhất. "Có người tập lấy hơi thổi loại kèn từ năm ngoái nhưng đến nay mới "lấy nổi". Người Chăm của mình thích thổi saranai lắm, nhưng không phải ai cũng lấy hơi tốt và điêu luyện", ông nheo mắt cười, nói.
 |
| Tiếng kèn Saranai không thể thiếu trong nhiều điệu múa chăm. (Ảnh minh họa: Tư liệu) |
Từ một giáo viên tiểu học, trở thành nghệ nhân dân gian là điều khá bất ngờ ngay cả với ông. Năm 1969, một người Pháp lập một Trung tâm nghiên cứu văn hoá tại Phan Rang và tìm những trí thức người Chăm am tường, hiểu biết chữ viết để nghiên cứu thư tịch cổ. Nghệ nhân Trượng Tốn đã được mời cộng tác với Trung tâm này.
Sau năm 1975, ông tham gia biên soạn sách dạy chữ viết Chăm ở tỉnh Thuận Hải (cũ) và ký ức về thời làm sách cực khổ vẫn đọng mãi đến bây giờ. Trước đó, khi cuốn tự điển Chăm -Việt - Pháp ấn hành năm 1971, chính Trượng Tốn là người viết và vẽ hình trong phần về chữ viết Chăm.
Giai đoạn 1979 - 1980, người nghệ nhân này lại nhận lời mời của trưởng đoàn ca múa nhạc Thuận Hải, giảng dạy cho các nghệ sĩ từng động tác múa, và các làn điệu dân ca, cách sử dụng các nhạc cụ Chăm...
Những năm theo đạo diễn Nguyễn Hải Liên (tỉnh Ninh Thuận), lên Tây Nguyên "dịch" lại lời của đồng bào dân tộc thiểu số đã giúp Trượng Tốn tích lũy thêm về vốn văn hoá. Ông có mặt ở tỉnh Quảng Nam rất sớm, khi khu đền tháp Mỹ Sơn đang lập hồ sơ di tích trình UNESCO công nhận di sản văn hoá thế giới.
Hiện người nghệ nhân này ở lại với Khu đền tháp Mỹ Sơn (tỉnh Quảng Nam), di sản văn hoá thế giới. Mỗi năm, ông chỉ về quê cũ một lần vào dịp lễ chính (Katê) của người Chăm. Thời gian còn lại, ông cùng các thành viên trong đội văn nghệ, trong đó có ba nghệ sĩ người khác phục vụ du khách tham quan Mỹ Sơn tại nhà biểu diễn văn nghệ dân gian Chăm. Năm nay ở tuổi 68, sức khoẻ vẫn đủ cho ông có thể "thổi" saranai mỗi ngày bốn suất.
Tài năng và tâm huyết của ông đã được khẳng định qua tiếng kèn saranai và trong lòng người hâm mộ. Khi các nghệ sĩ Chăm quấn khăn sếu ngang đầu, vận áo ao-chăm và váy khăn-bek giục trống ghi-năng, paranưng, ha-găr sit, gõ tăm-khét (mõ), chiêng núm và dạo đàn chapi... thì tiếng kèn của lão nghệ nhân Trượng Tốn trỗi lên thật đồng điệu. Cảm xúc ở lão nghệ sĩ càng dâng trào khi ông nhận ra nơi khán, thính giả sự cuốn hút đặc biệt, trước dòng âm thanh kèn saranai nhỏ nhắn. Những lúc ấy gợi nhớ cho ông về một thời trai trẻ đầy đam mê thổi kèn trong điệu múa đạp lửa.
Những điệu chà-và, hay điệu chà-và kapơ (sin-cops) vẫn theo ông đi suốt phần đời còn lại, khi còn đủ sức thổi vào đó hồn phách của lễ hội và niềm đam mê. Mến khách, ông lại đưa chiếc kèn saranai lên môi, dòng âm thanh của điệu check-mưlek, tiong, chàlitai ...cứ ám ảnh mãi và đi vào lòng người.