Music news from a Vietnamese traditional musician

Không kể các hình thức sinh hoạt âm nhạc dân gian mà việc phổ biến và giảng dạy chỉ là truyền khẩu, nghề dạy nghề, ngay cả khi có những cơ sở giáo dục âm nhạc quy mô bề thế, có khoa lý luận – phê bình tại các nhạc viện, đời sống âm nhạc của chúng ta vẫn mang tính chất đại chúng và tự phát. Những lý thuyết âm nhạc được giảng dạy không những bị đóng khung trong trường quy mà còn lạc hậu so với các biến động thực tiễn. Lý thuyết âm nhạc cổ điển phương Tây qua các giáo trình của thế kỷ 19 đã góp phần dựng lên những “tháp ngà” trong đời sống, vừa xa lạ với tâm lý đương đại vừa bào mòn năng lực sáng tạo của nhiều mầm mống tài năng âm nhạc.  

Hầu hết các nhạc sĩ được đào tạo bài bản đều không có khả năng cập nhật tri thức âm nhạc của mình, họ bị khuôn cứng trong tư duy nhạc cổ điển kiểu nhà trường - một thứ nhạc cổ điển đầy khuôn phép và thiếu sức sống. Chưa kể việc tiếp thu lý thuyết chắp vá và sai lạc, mớ kiến thức mà họ thu nhận được hoàn toàn bị hẫng chân. Đó chỉ là những kiến thức chuyên ngành đã qua khâu xử lý của các môn phái Nga, Đông Âu, Trung Quốc … những nền âm nhạc giờ đây cũng lúng túng như chúng ta. Sở dĩ có tình trạng này là do nhận thức lạc hậu về cơ cấu lý thuyết, tách rời những kiến thức chuyên ngành hẹp với những kiến thức nền tảng về khoa học xã hội & nhân văn. Ở ta, thường một nhạc sĩ sáng tác hay một nhà lý luận – phê bình có học hành tử tế cũng chỉ nắm được những mảnh rời rạc và hoàn toàn “đề-mốt” về các tri thức liên ngành có liên quan mật thiết đến hoạt động sáng tạo - như mỹ học chẳng hạn. 

Ngoài ra, những người viết ca khúc và trình diễn ca khúc – thành phần chủ yếu tạo nên màu sắc nhạc Việt gần một thế kỷ qua - hầu hết chỉ là dân “tay ngang”. Ca khúc là loại hình âm nhạc đại chúng nên việc các ca khúc gia cũng như các ca sĩ, nhạc công không biết và không cần biết những lý thuyết âm nhạc rắc rối là chuyện đương nhiên. Nhưng lỗ hổng trong kiến thức tổng quát của lực lượng đông đảo này không chỉ gạt ra ngoài mọi băn khoăn lý luận mà còn tạo ra một tâm lý phản tri thức khá rõ rệt. Nhiều người làm âm nhạc hoàn toàn không quan tâm đến mọi thứ tri thức ngoài nghề nghiệp của họ, mà nghề nghiệp, đối với họ chỉ là một vài ngón đàn, một vài xảo thuật rút tỉa từ mấy băng đĩa nhạc nước ngoài lọt vào tay họ. Không ít các ca khúc gia mà kiến thức âm nhạc chỉ vừa đủ để viết một ca khúc sạch nước cản, thậm chí có ca khúc gia không rành cả solfège, phải nhờ người khá hơn ghi nhạc hộ hoặc sửa lại những gì họ “sáng tác” cho đúng bài bản. 

Vậy mà lực lượng đông đảo ấy hiện đang tạo nên bộ mặt nhạc Việt. Họ đông đảo đã đành mà họ còn chiếm thế thượng phong trên mọi sân khấu âm nhạc, thậm chí trên các diễn đàn văn hoá nghệ thuật. Tất nhiên họ chẳng có lỗi gì. Lỗi thuộc về công chúng đã hoan hô họ, thuộc về giới truyền thông đã đưa họ lên mây xanh và tạo cho họ thế thượng phong đáng buồn ấy. Công chúng cũng không có lỗi vì chúng ta đã buông rơi việc giáo dục âm nhạc và nhất là giáo dục thẩm mỹ cho công chúng. Ngay cả giới truyền thông cũng hoàn toàn hẫng chân về những tri thức tổng quát và tri thức chuyên sâu trong lĩnh vực mà mình thao túng dư luận. Những người có quyền và có chỗ để khen/chê nhưng lại không được đào tạo gì về chính những thứ mình khen/chê đã đóng góp tích cực vào tâm lý phản tri thức trong đời sống âm nhạc hiện nay. 

Khi đời sống âm nhạc bị nhận xét là đang nghiệp dư hoá, không ít người đã cảm thấy “bị xúc phạm” ghê gớm. Họ không thể chịu đựng được ý nghĩ là hoá ra những gì đang làm họ xúc động, yêu thích, hâm mộ, tán thưởng chỉ là những thứ văn nghệ nghiệp dư. Nhưng nếu không phải là nghiệp dư hay không phải là đang bị nghiệp dư hoá thì những sinh hoạt âm nhạc đang ồn ào hiện nay chuyên nghiệp ở chỗ nào? Đó là những sinh hoạt văn nghệ đại chúng, hoàn toàn vắng lặng không khí học thuật. Không có một thứ gì trong đó có thể coi là sáng tạo ở đẳng cấp cao với những trăn trở lý thuyết. Chỉ là những ngón nghề đơn giản cả trong việc viết ca khúc lẫn trình diễn ca khúc. Ca khúc Việt hôm nay chưa hề vượt qua những thành tựu của chính mình cách đây hơn nửa thế kỷ, bất chấp việc mô phỏng những cách hoà âm mới, phối khí mới của thiên hạ ngày càng nhuần nhuyễn. Nhuần nhuyễn những gì bắt chước không có ý nghĩa gì đối với sáng tạo khi không có một trăn trở lý thuyết nào. Nếu có thể gọi là chuyên nghiệp thì nhạc Việt luôn bắt chước một cách chuyên nghiệp, vậy thôi! 

Trong khung cảnh không có hoạt động lý luận – phê bình, ngay cả các ca khúc gia gọi là chuyên nghiệp - theo nghĩa viết nhiều ca khúc và có thể sống bằng nghề viết ca khúc – cũng trở nên nghiệp dư khi không đưa ra nổi các tác phẩm có đẳng cấp chuyên nghiệp – theo nghĩa là có kỹ năng cao cấp và có những cách tân lý thuyết. Trong một vài trường hợp, ca khúc gia sẽ hưởng lợi nếu hiểu ra rằng những gì mình sáng tác xưa nay cứ tưởng là chuyên nghiệp thì hoá ra chỉ là nghiệp dư, chỉ xứng đáng đem ra chơi ở một sân chơi nghiệp dư. Nhưng có lẽ không mấy người đủ can đảm thừa nhận như thế mà thường là hồ hởi phấn khởi ca ngợi các sân chơi nghiệp dư như những bước tiến ngoạn mục của đời sống âm nhạc. Tâm lý phản tri thức là sản phẩm tất yếu của trình độ dân trí thấp, và khó mà nói được rằng hiện chúng ta có một trình độ dân trí cao. 

Âm nhạc không chỉ là một trò chơi mang tính đại chúng mà còn là một ngành học thuật. Chối bỏ việc lý thuyết hoá sáng tạo âm nhạc hay không biết đến những lý thuyết âm nhạc và lý thuyết mỹ học không ngừng phát triển trên thế giới mà muốn bắt kịp trình độ âm nhạc thế giới thì quả là … nghiệp dư. Bao giờ nhạc Việt có được một đời sống học thuật?  

Thiên Lang

http://giaidieuxanh.com.vn/bantron-amnhac/2006/03/550483/