Dương Xuân : Trở lại những dòng sông cổ nhạc
Có những người hình như nhiệt độ trong đầu cao hơn người thường đôi chút, nên lúc nào cũng nóng lòng, chăm chắm lấy vài việc không mấy khi sinh lợi hoặc sinh lợi cũng có nhưng mà rất muộn. Họ mãi loanh quanh với những điều mà người ta cho rằng "cổ hủ", cũ kỹ. Ví như các nghệ sĩ theo đuổi nghệ thuật truyền thống chẳng hạn. Nhưng quả nếu họ không xúm tay vào làm thì những tinh hoa xưa cũ không khéo một ngày đã thành mốc meo. Tôi muốn nói đến những người tìm kiếm, gìn giữ và phục hồi cổ nhạc, con đường thăm thẳm như không có bờ bến, chỉ dừng lại từng chặng để biết đang thành công, cũng để biết còn nhiều gian khổ.
Trở lại những dòng sông cổ nhạc
Ông Thao Giang - nhạc sĩ, Phó giám đốc Trung tâm nghiên cứu phát triển âm nhạc thuộc Hội nhạc sĩ Việt Nam, phụ trách dàn nghệ sĩ và cử nhân nghiên cứu âm nhạc. Lâu nay nhắc đến ông, người ta nghĩ ngay đến xẩm. Nghệ thuật ca hát dân gian ấy, một thời gắn liền với hình dung về những gì nheo nhóc, cóc cáy, tật nguyền. Ông Thao Giang cùng NSND Xuân Hoạch, NSƯT Văn Ty, NSƯT Thanh Ngoan "kéo xẩm lên" từ những góc bụi bặm xuýt bị quên lãng, rửa ráy sạch sẽ, mặc cho áo mới, áo đúng kiểu cách, và gọi đúng tên gọi. Mấy năm nay, xẩm trở về, không phải lang thang bờ bến, chợ búa vừa hát vừa ngửa tay xin tiền như bàn dân tưởng thế, mà lịch sự, dí dỏm, phong phú với chất sang riêng. Xẩm đã hiện diện lung linh trong Nhà hát lớn Hà Nội, và thường xuyên cuốn hút người dân phố cổ cùng du khách vào các tối thứ 7 quanh sân khấu ngoài trời. Hàng trăm bài xẩm với nhiều giọng, nhiều làn điệu, từ xẩm ngoài chợ cho đến xẩm tàu điện riêng có Hà Nội, đến xẩm Thập ân, xẩm nhà tơ xưa xếp vào loại cao cấp..., được cả loạt đĩa xẩm diễn xuất nhịp nhàng, duyên dáng, trang phục, nhạc cụ đúng kiểu luôn có người mua, là kết quả những ngày lặn lội Ninh Bình, Hải Phòng, Thanh Hoá, Hưng Yên... Các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu già và trẻ đã tìm lại các cụ hát xẩm đang mãn chiều xế bóng, ghi lại từng lời, học lại từng câu. Việc ấy không ai trả lương, chỉ ăn cơm nhà, ăn lương cơ quan mà mang vác thôi. Ông Thao Giang kể, hát trên phố cổ, có những người dân còn về tìm được tư liệu cũ, mấy lời ca điệu nhạc hay ảnh người Pháp chụp hát xẩm ngày xưa, đem cung cấp, giúp cho việc nghiên cứu diện mạo xẩm Việt Nam thế kỷ XX thêm đầy đủ.
Đầu năm nay, gánh xẩm xuýt nguy khi bỗng bị dừng hợp đồng diễn phố cổ, trung tâm lại không có trụ sở hoạt động. May thay trời thương "người khó", hay tổ nghề đãi cũng không biết nữa, các cụ trông nom đình Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà Nội dành hẳn mấy gian nhà mời gánh xẩm về đóng quân. Thế là bên đình cổ vang tiếng sáo nhị, sênh mõ của những ca học đàn hát miễn phí. Thanh niên đến học, gần 100 học viên đã ra ràng và có những người bổ sung thêm cho chiếu xẩm Hà thành 36 phố phường đang dự tính sẽ tăng lên 2 tối 1 tuần. Cổ nhạc lưu tồn trong sách vở, băng đĩa là rất cần, nhưng được duy trì bằng sinh hoạt sống, có người diễn, người nghe thì mới đúng nghĩa. Như thế thì còn gì hơn! Giải thưởng âm nhạc truyền thống của trung tâm mang tên tổ nghề Trần Quốc Đĩnh sau cuộc ra mắt năm ngoái, mùa xuân này sẽ trao chính thức lần đầu tiên để tôn vinh những người có cống hiến cho cổ nhạc.
Bỏ công bỏ sức cá nhân để gánh lên nghiệp dĩ, mong gây dựng phong trào đàn hát, còn có Thạc sĩ Phạm Thị Huệ, giảng viên Học viện âm nhạc quốc gia. Giá kể lương lậu nuôi con thế cũng đủ, nhưng chị Huệ còn muốn khơi lại mạch chảy xưa đã được truyền lửa qua các đời đào kép và tao nhân mặc khách. Chị Huệ được nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc trong Ngãi Cầu, Hoài Đức, Hà Nội truyền nghề hát, được nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ ở Hải Dương dạy cho đàn đáy. Hai cụ này ở trong số những người hiếm hoi còn lại từng hát, từng chơi, từng đắm đuối và nay lưu giữ các ngón nghề đàn, hát ca trù. "Huy động" vốn riêng, chị Huệ tổ chức sinh hoạt ca trù tại nhà ở Kim Mã hàng tháng, đều đặn thế quả là tốn kém! Chị lại tổ chức dạy cho các bạn trẻ để tiếp cận và bước đầu nắm bắt nghệ thuật đàn, hát ca trù. Chăm chỉ thế, giờ đã có một dàn, năm ngoái lại được quỹ Ford hỗ trợ cho một dự án tuy còn khiêm tốn, năm nay, các cụ coi đình Cống Vị ở cuối phố Đội Cấn cho mượn chỗ để tập luyện hàng tuần và tổ chức sinh hoạt hàng tháng, chỉ với yêu cầu: Mỗi kỳ lễ Tết của làng, đội đàn ca của CLB sẽ góp tại đình một số tiết mục nhạc lễ cổ truyền. Như thế thật đúng sở trường!
Sở dĩ các cụ nhiệt tình giúp cho, cũng nhờ nhà nghiên cứu cổ nhạc Bùi Trọng Hiền sống ở làng Cống Vị. Anh Hiền không quản bận bịu và mệt nhọc, hỗ trợ, hướng dẫn chuyên môn cho các thành viên CLB ca trù của bạn. Anh đang trực tiếp uốn nắn nhóm thanh niên để ngoài ca trù, các "đào non", "kép trẻ" còn có thể biên chế thành một đội nhạc lễ với bài bản đúng theo lối cũ và có cả sáng tạo. Anh hy vọng, mai này thành tài, dàn nhạc lễ của CLB ca trù Thăng Long có thể đi trình diễn, hát thờ cửa đình vào các dịp hội hè, lễ lạt, giúp cho phần lễ và trình diễn cổ nhạc tại các không gian cổ truyền được đúng về hình thức và phong cách. Điều rất đáng kể và có tác dụng lâu dài là hôm nay CLB đã có một lớp trẻ, mai kia dù theo nghiệp đàn ca hay không, họ vẫn sẽ là những khán giả gắn bó, am hiểu và tinh tế trong thưởng thức dân ca nhạc cổ.
Chị Huệ và con gái của mình đã từng hát giao lưu trong một canh hát mẫu do CLB quan họ Đặng Xá của xã Vạn An, huyện Yên Phong, Bắc Ninh tổ chức hồi gần giữa năm. Hôm ấy anh Hiền đưa ca trù Thăng Long cùng khá đông anh em báo chí sang vui một trận thấm thía với bữa cơm quan họ và hát canh có sự góp mặt của các anh chị Đặng Xá, thêm cả một số cụ và cặp liền chị từ bên làng Diềm sang, từ làng Bò Sơn đến. CLB ra đời cũng được nhiều năm rồi, từ công sức gây dựng ban đầu của vợ chồng chị Hai Quýnh chủ nhiệm, vốn đều là cán bộ quân đội nghỉ hưu. Vì say quan họ, tiếc thương vốn cổ làng quê mai một, muốn đắp lại con đường văn hoá mà những lớp người quan họ làng Đặng xưa đã bền bỉ tạo dựng, anh chị đi sưu tầm, học hỏi nghệ nhân các làng, rồi mời gọi, gây dựng cho một số anh chị em say mê ca hát trong làng, khuyến khích con cháu trong nhà trong họ theo tìm hiểu và học quan họ.
Gieo mãi cũng nảy mầm để thành vườn, ngôi nhà ở chân dốc Đặng đã thành "đại bản doanh" để rèn tập ngày ngày và đón bạn giao lưu trong những ngày hội vui. Nhiều giọng ca của CLB dần được khẳng định qua các kỳ thi đầu năm và trong giao lưu, sinh hoạt quan họ, trở thành những giọng ca có tiếng. Mới đây, CLB cũng hân hạnh được Quỹ Ford tài trợ để thực hiện một dự án phục hồi, truyền dạy quan họ trong một năm. Nói một năm cho có tính tương đối thôi, chứ rèn giũa được các bài bản theo lề lối và kỹ thuật đặc trưng quan họ thì lâu la không kể xiết. Mà phải sống, phải ăn ngủ, phải hít thở trong không khí và phong tục quan họ để nó là nhu cầu tự thân của mình thì mới mong thành quả được. Chứ làm theo kiểu các lớp ngắn hạn như thường thấy, trả bài khi kết thúc và coi nghệ thuật dân gian như một đối tượng để mình chiếm lĩnh thì cũng không mấy ăn thua. Đấy là nghĩ thế thôi, chứ những người ở CLB Đặng Xá vốn đã sống bằng quan họ rồi. Ra ngoài đường đang đi cũng hát, ngồi cắt dán may vá cái gì ở nhà cũng hát, không gặp nhau để tập hát thì không chịu được. Họ như những thực thể sinh động của dòng chảy quan họ đang về lại giữa đời sống nông thôn đô thị hoá, giữa thời buổi kinh tế thị trường và các giá trị cổ truyền luôn bị kêu la là lung lay, nghiêng đổ, trốc rễ. Họ nuôi giữ dân ca quê hương Kinh Bắc bằng những buồn vui, thương nhớ trong ngày ngày đời sống của mình và lấy đó làm một phần cuộc sống. Sự lãnh nhận tự thân này thì các nghệ sĩ chuyên nghiệp và cả các nhà nghiên cứu không phải ai cũng theo được. Có một công ty mang tên cổ phần di sản văn hoá Việt của anh Phạm Đức Hân - làm việc tại Viện Bảo tồn di tích Trung ương đã nhận lời hỗ trợ CLB trên bước đường phục hồi quan họ của mình.
Quê hương nay cũng đã xuất hiện nhiều CLB, nhiều nhóm quan họ, đắm đuối với giá trị di sản, tinh thần nghệ thuật và phong tục chơi bời kết giao của ông bà xưa mà cố công gìn giữ. Có nhiều mức độ khác nhau của vốn liếng bài bản, trình độ và tài năng, nhưng họ cùng chung nguyện vọng được hát, được chơi như những ký ức đẹp đẽ mà họ từng nhập cuộc, từng chứng kiến hay chỉ là nghe kể. Cũng như ở Hà Nội bây giờ không chỉ có CLB ca trù Thăng Long mà vẫn có một số CLB, nhóm ca trù khác lưu giữ, thắp lửa nghệ thuật bằng tinh hoa và khả năng riêng của mình. Cũng như ngày mai sẽ có thêm nhiều người tiếp tục đến với nghệ thuật xẩm dù theo đòi đến thành tài hay chỉ đơn giản là biết đôi ba bài để vui nghêu ngao, thế cũng là đáng quý. Gặp và biết những người, những việc vẫn âm thầm tiếp diễn, giống như những viên gạch đẹp lát mãi con đường bền bỉ cho từng bước quay về của di sản văn hoá dân tộc, những điều đó khiến lòng ta thêm tin yêu.
Ghi chép của Dương Xuân
http://catruthanglong.com/p195-tro-lai-nhung-dong-song-co-nhac.html