Giai thoại ca cương
Anh ca Vọng cổ câu một, nội dung ca từ đại để là chia buồn với tang quyến, nhưng có lẽ vì uống rượu khá nhiều nên anh ''sáng tác'' ca từ không kịp vừa dứt câu 1 là ca từ phải mang 2 dấu sắc, lúc đó anh bị lố giọng quá cao, nên vào câu ca "xin cầu mong cho linh hồn ông bà tiêu diêu nơi miền cức lác". Lẽ ra là miền cực lạc, nhưng dứt câu 1 Vọng cố là chữ ''cống'' dấu sắc, buộc anh kép phải ca ''cức lác" thì mới ăn đờn. Khiến bà con trong đám tang một phen cười vỡ bụng, vì ai cũng rành Vọng cổ.
 |
Trong đại từ điển tiếng Việt: Ca cương là diễn viên tự đặt lời trong khi diễn mà không có kịch bản trước. Theo chúng tôi đúc kết từ thực tiễn, ca cương là một hành vi ứng xử ca diễn trong những tình huống không được dự tru øtrước, mọi hình thức ứng tác ứng xướng theo ngẫu hứng của người diễn xướng. Bởi lẽ, ca cương không chỉ dành cho những diễn viên, mà những người thường dân có khi ngẫu hứng cũng ca hát vu vơ tự phát. Ví dụ, nguồn gốc ca dao, hò, vê, hát ru... cũng ra đời từ hành vi ca cương. Mà một hành vi của sự việc, vấn đề nào đó đều mang hai ý nghĩa tích cực và không tích cực, do hoàn cảnh mà chủ thể sáng tạo.
Lịch sử của sân khấu Chèo dài hàng mấy thể kỷ, ra đời từ cơ sở dân vũ, dân ca và trò nhại, gọi chung là diễn xướng dân gian. Buổi đầu không có kịch bản do một người có tuổi đứng ra phân vai sắp lớp theo một trò rồi thành tích (tích tuồng), mỗi nghệ nhân tự đặt lời ca diễn. Trong Chèo, câu nổi bật gãy cười của anh hề mỗi khi bước ra chào khán giả, giáo đầu "í a í ạ trét nhọ bôi mồn... í a í ạ là bôi mồn trét nhọ í a...". với điệu bộ cùng với hóa trang của anh hề là khiến cho khán giả có một tràng cười thoải mái trước tiên. Đó là câu ca cương có từ lâu đời của Chèo, và mãi sau này được định ngữ như một châm ngôn của Chèo vậy. Hay là, Chèo thường hát tuồng ''''Quan ÂM THỊ Kính'''', đang diễn lớp ''''Thị Mầu lên chùa'''', có người là khán giả nói với Thị Mầu rằng ''''Mậu ơi, con mày ở ngoài đang khóc cơ! Mầu đang diễn và ca cương ''''Cứ để diễn xong rồi ta ra ta bế bé...''''
Còn Tuồng, cũng có câu cương nổi tiếng mà ai cũng biết. Trong cốt chuyện Tam quốc, diễn viên đóng vai Trương Phi, khi bước ra sân khấu diễn, vì hấp tấp nên quên mang râu hóa trang, khi anh ta ca để xưng danh tánh ''''ư ư ư, a a ư ư Ta đây là Trương... ư ư ư!'''' và vuốt râu, thì lúc đó anh diễn viên vai Trương Phi mới biết mình quên mang râu, anh ta liền linh động ca cương một câu, ựa ưư... là Trương ''''Phì'''' là em của Trương Phi... ư ư ư ư để ta vô ta kêu anh ta là Trương Phi ra để giết nhà ngươi...''''. Thế là ổn, anh ta đã có cớ vào hậu trường gắn râu rồi bước ra xưng là Trương Phi diễn tiếp... Khán giả biết ca cương nhưng vẫn chấp nhận kiểu ca cương hợp lý và tán thưởng cho diễn viên đó một tràng cười cùng với tràng pháo tay giòn giã. Thật ra, ai cũng biết nhân vật Trương Phi trong truyện làm gì có người em nào tên là Trương Phì?
ở Cải lương, một thời hát tuồng chưỡng, kỹ thuật dùng pháo tiểu đặt trong hộp, muốn cho nổ là chập hai mối điện gài sẵn là pháo nổ để biểu hiện cho chưởng lực. Trong một lớp diễn, anh kép đóng vai giáo chủ ca diễn với đối phương (bạn diễn): "mi thật là ngạo mạng ta phải cho mi một chưởng để chầu Diêm Vương! Chết!... ết!...'''', lúc đó viên pháo bị lép nên đối phương không thể có lý do để ngã lăn ra chết được mà hắn ta cũng cương theo ''''Á, không sao, chưởng lực của nhà ngươi chưa thâm hậu...''''. Thì lúc đó trong hậu trường đã thay viên pháo khác, anh kỹ thuật tiếp tục châm điện cho viên Pháo xịt khói, anh kép kia thấy pháo xịt khói liền nhạy bén cương tiếp ''''Ta định tha mạng cho mi, nhưng không được, hãy xem chưởng thứ hai của ta đây!...'''' viên pháo nổ ''''chát'''', quá bất ngờ vai diễn kia chưa đối phó kịp nên không lăn ra chết mà còn đứng tần ngần bất định thần, anh giáo chủ phải cương tiếp và nhắc khéo ''''mi còn quá cứng đầu, đợi chừng nào mà không chịu chết để vô lãnh tiền (tức tiền lương diễn hàng đêm). Kép kia hiểu được và liền ngã lăn ra chết, không quên cương thêm một câu nữa ''''chưởng của nhà ngươi độc quá, chết ta rồi!...''''.
Khán giả biết cả hai đều cương, nhưng rất thú vị chấp nhận, vỗ tay và cười muốn nứt rạp.
Ba mẫu chuyện cương trên, xuất hiện ở ba loại hình sân khấu ca kịch truyền thống, mà không xác định thời thời gian và không gian, nhưng đến nay các mẫu ca cương ấy vừa trở thành giai thoại, vừa trở thành điển tích của nghệ thuật sân khấu dân tộc nói chung. Khi xét về ý nghĩa, ba giai thoại trên xảy ra ở ba tình huống khác nhau, nhưng đều giống nhau là ba hành vi tích cực: linh động, nhạy bén, nhạy cảm, ứng tác ứng xướng thích nghi tình huống, đó cũng là thuộc tính nặng động và sáng tạo của người nghệ sĩ.
CA CƯƠNG THỜI HIỆN ĐẠI
Một anh kép chánh ở một đoàn tỉnh, sau đêm diễn được mời qua một đám tang, bạn bè rủ anh thức khuya để văn nghệ chia buồn cùng gia đình. Nhiều người ái mộ nghệ sĩ Cải lương nên anh được mời rượu liên tục Khi ngà ngà, bà con đề nghị anh kép ca, nhiệt tình anh nghĩ cần phải ca bài bản phù hợp với gia cảnh, nên anh ''''tự biên tự diễn''''. Anh ca Vọng cổ câu một, nội dung ca từ đại để là chia buồn với tang quyến, nhưng có lẽ vì uống rượu khá nhiều nên anh ''''sáng tác'''' ca từ không kịp vừa dứt câu 1 là ca từ phải mang 2 dấu sắc, lúc đó anh bị lố giọng quá cao, nên vào câu ca "xin cầu mong cho linh hồn ông bà tiêu diêu nơi miền cức lác". Lẽ ra là miền cực lạc, nhưng dứt câu 1 Vọng cố là chữ ''''cống'''' dấu sắc, buộc anh kép phải ca ''''cức lác" thì mới ăn đờn. Khiến bà con trong đám tang một phen cười vỡ bụng, vì ai cũng rành Vọng cổ.
Trong một buổi diễn của đoàn hát tư nhân ở tỉnh, vỡ ''''Lâm Sanh - Xuân Nương'''', lớp hai người gặp nhau, trong kịch bản không có điệu Lý trăng soi, nhưng anh kép ca cương Lý trăng soi, thay gì nguyên văn là:
ÔI Xuân nương! Có thấu cho Lâm Sanh
Vì anh yêu em, em có hiểu cho anh.
Nhưng khi ca phải phát âm cho đúng nhạc nên ca là:
ÔI Xuần Nương! Có thấu cho Lâm Sành
Vì ành yêu em, em có hiểu cho àng.
Một lớp khác, cũng phát âm tương tự như thế là:
Thôi im đi mi chớ có nhiều lời
Ta không nghe những lời mi nói
Ca là: thôi im đi chớ có nhiều lơi
Ta không nghe những lơi mi nòi .
.
Một đoàn hát khác, hát vở ''''ÔNG Cò quận chín'''', lớp ông Cò gọi Lê Thị Trường An để hỏi cung, cả hai đều không nhớ lời ca nên ca cương một lớp Kim tiền bản như sau:
Kim tiền bản
ÔNG Cò: 1. Cô An, tôi hỏi cô, Chắc cô là người to gan lớn mật
2. Cô đừng tưởng mình lớn mật gan to. Mà không sợ ai mật lớn to gan
An: 3. Chắc ông, Cũng là người to gan lớn mật
4. Nên mới nghĩ tôi mật lớn gan to, Chứ tôi nào có lớn mật to gan
5. Gan mật của tôi đâu có gì, Mà gọi là mật lớn gan to
ông Cò: 6. Gan mật cô thật quả là Mật lớn to gan
7. Thì tôi đây, Cũng là người gan to lớn mật
8. Thì tôi đâu sợ gì mật lớn gan to.
Cũng là ca cương, nhưng qua đối đáp lớp Kim tiền bản trên là ca đúng nhạc, tuy ca từ chỉ quanh quẩn ''''mật - gan'''' nhưng vẫn tạm chấp nhận được trong tình huống kịch này. Bởi khẩu ngữ có tính gay gắt, báo hiệu chung đột xuất hiện và phát triển hành động kịch tương đối logic. Ca từ, tuy bị sáo mòn ngữ nghĩa, song sự lập lại âm tiết ''''mật - gan'''' cũng là hiện tượng điệp từ và hàm ẩn tính ẩn dụ khá cao, mượn ''''mật - gan'''' để miêu tả hành động chống đối, tranh luận giữa hai bên.
Trên đường lưu diễn của Cải lương còn vô số chuyện vui về ca cương, nhưng khuôn khổ bài viết có hạn, chỉ xin được phục vụ bạn đọc chừng ấy . Hy vọng, từ những mẫu chuyện nhỏ này, ngẫm ra bạn đọc sẽ tự cười sảng khoái trong dịp xuân về Tết đến và chúc quý vị an khang - thinh vượng.
ngocanh (Theo Báo sân khấu)