Người phụ nữ thủy chung với ca trù
Người phụ nữ thủy chung với ca trù
NSND Quách Thị Hồ được tôn vinh là ca nương bậc nhất của Việt Nam thế kỷ XX. Đã 7 năm đời vắng tiếng ca "tuyệt diệu, vô song" của nữ nghệ sĩ ấy. Nhưng tất cả bạn bè cùng những người yêu tiếng hát ả đào năm xưa vẫn trân trọng lưu giữ từng giai điệu trong mỗi khúc ca bà thể hiện.
Qua lời kể của bà Nguyễn Tường Lân - Con gái cố nghệ sĩ và những người thân, bạn bè, người hâm mộ bà, câu chuyện về những phút thăng hoa, những bước gian truân trong cuộc đời của một cô đầu bỗng trở nên sống động.
"Tôi là một ả đào"
Đầu thế kỷ XX, một khoảng thời gian dài, sinh hoạt cô đầu hay hát ca trù - hát ả đào bị mang tiếng xấu. Các cô đào dù có tài ca hát, dù hát chỉ để thỏa nỗi yêu nghề cũng bị xã hội ghẻ lạnh, xa lánh. Hầu hết ca nương phải tính kế khác để sinh nhai, thậm chí, họ chấp nhận cắn răng ruồng bỏ hai tiếng "cô đầu".
Tuy nhiên trong hoàn cảnh ấy, vẫn có một người đẹp nặng tình nặng nghĩa với ca trù, sẵn sàng treo biển trước ngực "tôi là một ả đào", sẵn sàng hát cho tất cả những ai muốn nghe cô hát.
Bà Nguyễn Tường Lân kể lại: "Nhiều người từng khuyên mẹ tôi nên tìm đường đi khác cho cuộc sống. Nhưng bà phản đối. Bà luôn khẳng định mình là một ca nương, một nghệ sĩ và bà vẫn tiếp tục rèn luyện, tiếp tục hát".
Vẻ đẹp của bà, tài năng của bà vì thế được người đời biết đến và trân trọng. Vượt qua nhiều khó khăn, giọng ca Quách Thị Hồ đã trưởng thành, đậm ngọt từ chính những gian truân như thế.
Ông Nguyễn Quang Ngọc - Em họ của cố nghệ sĩ, cũng là em trai của nghệ sĩ ưu tú Nguyễn Thị Phúc - Giọng ca "chỉ chịu" xếp sau Quách Thị Hồ bồi hồi nhớ lại: "Mỗi buổi tối, chị Hồ và chị Phúc thường trổ tài ca hát để cả nhà thưởng thức. Hai người luôn mở đầu bằng bài Nộm - Đó là bài tổng hợp của tất cả các thể loại nhạc dân gian cổ truyền. Sau đó mới đi vào phần hát chính và chị Hồ luôn là người hát kết. Chuyện vui đã qua đi. Kể từ khi chị thác xuống, tôi tự hỏi từ giờ về sau, còn có ai vượt qua được chị...".
Cả một đời, cô đào ấy đã hiến dâng tình yêu và lòng chung thủy cho những làn điệu ca trù. Ngay cả khi vô số ca nương khác cùng thời chấp nhận gác phách, bỏ kép vì sợ tai tiếng cô đầu là cái người: "Lấy khách - khách bỏ về Tàu, lấy nhà giàu - nhà giàu hết của", Quách Thị Hồ vẫn quyết tâm trọn tình trọn nghĩa với nghề Tổ.
Tôn vinh ca trù trên đất khách
Tiếng hát của NSND Quách Thị Hồ không chỉ được khẳng định ở Việt Nam mà bằng tài năng và sự nỗ lực phi thường của mình, bà đã để bạn bè quốc tế có cơ hội biết đến ca trù, yêu và say những làn điệu ấy.
Năm 1976, GS Trần Văn Khê, vì yêu giọng ca cô đầu Quách Thị Hồ, đã cho ghi âm tiếng hát của bà giới thiệu với thế giới. Sau đó 2 năm, Hội đồng Âm nhạc Quốc tế của UNESCO và Viện Nghiên cứu Quốc tế về Âm nhạc đã trao tặng nghệ sĩ bằng danh dự vì công lao đặc biệt trọng việc bảo tồn một bộ môn âm nhạc truyền thống có giá trị văn hóa nghệ thuật cao.
UNESCO đã tôn vinh nữ nghệ sĩ với những lời trang trọng: "Xin cảm ơn bà đã gìn giữ một di sản nghệ thuật truyền thống quí báu của Việt Nam, một vốn quí của nhân loại". Từ đây, tài năng của nghệ sĩ Quách Thị Hồ không chỉ được thế giới biết đến mà cao hơn, âm nhạc và văn hóa Việt Nam cũng vì thế, thêm một lần được thế giới tôn vinh.
Năm 1983, băng ghi âm tiếng hát của bà đại diện cho Việt Nam đã được xếp hạng nhất tại Liên hoan Quốc tế Âm nhạc Truyền thống châu Á ở Bình Nhưỡng (Triều Tiên). Năm 1988, bà trở thành ca nương đầu tiên được Nhà nước ta phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân.
Giọng ca của NSND Quách Thị Hồ có một không hai, bà đã đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật hát ca trù. Có người từng ví tiếng hát của bà êm ái như nhung, ấm áp như nắng xuân, trong sáng như trăng rằm, tiếng phách như suối reo, thác đổ. Nghe bà hát, GS Trần Văn Khê đã thốt lên tán thưởng "tuyệt diệu, vô song".
Giọng ca còn sống mãi
Với tài năng vượt bậc cùng những đóng góp quan trọng của NSND Quách Thị Hồ cho nền âm nhạc, văn hóa Việt Nam, năm 1999, bà đã được Nhà nước đề cử vào danh sách những người phụ nữ huyền thoại thế giới.
Cô đào ấy cuối cùng đã chiến thắng thời gian, chiến thắng những lời miệt thị oan uổng của xã hội một thời để cất cao tiếng hát dân tộc. Ca trù là món quà độc đáo của Việt Nam đã và đang được bạn bè quốc tế nồng nhiệt đón nhận.
Hôm nay, nét đẹp văn hóa ấy cũng đang từng bước được gìn giữ và phát huy, nó sẽ còn sống mãi cũng như giọng hát ca nương Quách Thị Hồ sống mãi với thời gian.
Từ nhỏ, bà đã được mẹ nghiêm khắc chỉ dạy. Lên 6 tuổi đã theo mẹ và các dì đi hát, 8 tuổi đã nổi tiếng hát hay trong giáo phường, 10 tuổi được giáo phường cho hát chính, 12 tuổi được đi hát hội hè, đình đám và tới 15 tuổi đã nổi tiếng hát hay ở kinh thành Thăng Long.
Những tác phẩm nổi tiếng được bà thể hiện thành công: Tỳ bà hành ( Thơ Bạch Cư Dị), Đào Hồng, Đào Tuyết (Thơ Dương Khuê) ...
Diệp Sa
Câu lạc bộ ca trù Thăng Long sẽ tổ chức đêm tưởng nhớ NSND Quách Thị Hồ vào hồi 19h30 ngày 3/1/2009 (thứ 7 đầu tiên của tháng) tại Đình Cống Vị -ngõ 518 Đội Cấn. Chương trình nhằm tôn vinh những bậc nghệ nhân ca trù. Những ca nương, kép đàn sẽ cùng nhau tu luyện để hướng tới đỉnh cao nghệ thuật, cùng sáng tạo những sản phẩm nghệ thuật độc đáo để cống hiến cho công chúng Việt Nam. Kính mời quí vị cùng tham dự!