Phạm Thị Huệ : Người giữ lửa ca trù
Người giữ lửa ca trù
Chị không chỉ là một đào nương tài sắc vẹn toàn mà còn là đào nưong duy nhất từ trước đến nay có khả năng vừa đàn,vừa hát.
"Hồng hồng......tuyết tuyết......Mới ngày nào còn chưa biết chi chi........Mười lăm năm thấm thoát có xa gì........Nghoảnh mặt lại đã tới kỳ tơ liễu.......",tiếng hát từ chiếc cassette cũ mèm cất lên trong veo,cao vút làm tôi như mê đi.
Chiếc băng mua với giá mười một nghìn đồng cứ bị tua đi tua lại. Mấy cô bạn cùng phòng phải dọa vứt chiếc đài mới làm tôi "tỉnh" ra được.
17 tuổi, tôi đang là cô sinh viên Phạm Thị Huệ của môn Đàn tỳ bà, trường nhạc viện Hà Nội. Lần đầu tiên nghe ca trù, tôi đã bị bỏ thuốc mê như thế đấy.
"Định theo ca trù đấy à?", một cô bàn cùng phòng hỏi. Tôi đáp: "Có nằm mơ tao cũng không học được đâu. Nó đòi hỏi kỹ thuật quá cao, lại phức tạp nữa, nghe chơi thôi!".
Quả thật, tôi đã từng nghĩ và tin như vậy. Thế nhưng gần 15 năm sau, tôi đã "gục ngã" trước môn nghệ thuật tuyệt vời này.
Đam mê nhạc cụ dân tộc từ thưở nhỏ
Tôi là con gái đầu lòng của nghệ sĩ nhiếp ảnh Hoa Hựu. Thấy tôi có năng khiếu hát, bố đã mày mò chơi accordion, guitar và học mandolin chỉ để dạy cô con gái lên năm.
Một năm sau, tôi đã biết biểu diễn đàn và hát cho khách nghỉ tài khách sạn Công Đoàn, khu du lịch Bãi Cháy, Quảng Ninh, ở gần nhà nghe.
Lên tám tuổi, tôi thi vào Nhạc viện Hà Nội. Thấy tôi lơ ngơ, bé xíu và dễ thương, các thầy cô rủ tôi về khoa Nhạc cụ dân tộc và chọn cho tôi đàn tỳ bà.
Năm 1996, sau 15 năm mài tay trên đàn, tôi tốt nghiệp. Bước chân ra khỏi phòng thi giữa những tiéng hoan hô chúc mừng, tay vẫn còn ôm bó hoa tươi nhưng tôi cứ thấy lòng buồn buồn.
Biết bao tháng ngày, đàn đã cùng tôi miệt mài đi tìm hồn dân tộc. Đàn luôn ở bên cạch khóc, cười cùng tôi. Liệu có bao nhiêu người cũng mê đàn như tôi và say mê xem tôi biểu diễn?
Câu hỏi "Làm gì với tấm bằng cử nhân trong tay?" khiến tôi băn khoăn. "Kiếm thêm một vài nhà hàng để biểu diễn với thù lao khoảng 40.000-50.000 đồng/tối hay về làm kinh doanh với bố? Cách nào cũng dở cả", tôi tự nhủ một cách phiền muộn.
Cuối cùmg, để không phải bỏ lại mười mấy năm ăn học lẫn niềm đam mê còn dang dở, tôi quyết định xin làm giảng viên ở Học viện âm nhạc.
Tôi biết chác đồng lương giáo viên nhạc cụ dân tộc không đủ nuôi sống bản thân nhưng đối với tôi lúc này, đam mê quan trọng hơn tất cả.
Không chỉ học được nhạc cải lương trên tỳ bà, tôi còn nắm được những kiến thức cơ bản về nghệ thuật hát văn, chơi được cả đàn nguyệt, hát và bộ gõ.
Là người đầu tiên nghĩ đến việc đưa đàn tỳ bà vào dàn nhạc chèo, tôi từng ôm đàn tỳ bà theo dàn nhạc chèo Trung ương trong các buổi tập.
Năm 1998, bản hòa tấu Câý đêm trăng dành cho tranh, tỳ bà, sáo, nhị, bộ gõ....có tôi tham gia dàn dựng đã giành giải đặc biệt tại cuộc thi hòa tấu nhac cụ dân tộc lần thứ nhất.
Thế nhưng những thành tích ấy không đủ thỏa mãn khát khao của tôi. Tôi muốn làm một điều gì đó to lớn hơn để bảo toàn những di sản văn hóa của dân tộc.
"Muốn vậy, mình phải nắm vững bộ môn nghệ thuật truyền thống nhất định", tự nhủ đầy quyết tâm nhưng phải bắt đầu từ đâu, tôi hoàn toàn không biết.
Cuộc hạnh ngộ bất ngờ
Cơ duyên cho tôi thực hiện ước mơ đến bất ngờ vào một ngày đầu năm 2000. Đang đi dạo trên phố Bích Câu, tôi chợt nghe tiếng đàn và tiếng phách quen quen.
Bước lần theo âm thanh ấy, tôi như mê đi trong tiếng trống chầu, đàn đáy, nhịp phách của chiếu ca trù. Những tay đàn, giọng hát tuy có tuổi nhưng vẫn còn "ngọt" giọng lắm.
Ngồi nghe ca trù say mê đến tận tối mịt, tôi mới biết ca nương tóc mồi da bạc đang biểu diễn chính là cụ Nguyễn Thị Chúc.Cụ là một nghệ nhân ca trù nổi tiếng.
Cảm nhận được đam mê của tôi, cụ rủ tôi cùng mọt người bạn đến thăm nghệ nhân Phó Thị Kim Đức. Tối hôm đó, ba cụ ngồi hàn huyên và tâm sự qua những làn điệu ca trù.
Trong lúc các bậc nghệ nhân đang cao hứng, tôi rụt rè ngỏ lời "Con xin theo các thầy học ca trù có được không ạ?"
Câu hỏi của tôi rơi vào sự lặng im khó hiểu. Giọng hát của tôi được các cụ khen là có chất, lại được đào tạo nhạc lý bài bản.Tôi hội đủ những điều kiện tốt như thế nhưng sao các cụ vẫn không nhận?
Mãi sau này, tôi mới hiểu các cụ rất kén học trò. Nguyên nhân vì tìm người hợp giọng hát đã khó, chọn được học trò đủ đam mê, kiên nhẫn theo nghề càng khó hơn.
Có những người theo học từ lúc 5-6 tuổi nhưng đến tận 17-18 tuổi, họ mới thành danh. Trong khi ấy, đến gần 30 tuổi, tôi mới lần đầu biết đến ca trù.
Dù bị từ chối nhưng tôi vẫn không nản. Ngày nào rảnh, tôi lại đến nhà cụ Đức chơi và nghe cụ kể về thời hoàng kim của ca trù.
Cũng trong thời gian này, mỗi năm, tôi phải sang Thụy Điển giảng dạy khoảng 2-3 tháng nên các buổi "học lỏm" bị ngắt quãng.
Năm 2005, bố tôi bàn chuyện giao lại cơ nghiệp cho tôi. Ông có của hàng kinh doanh áo cưới và ảnh nghệ thuật khá nổi tiếng.
Lúc ấy, tôi phân vân lắm. Nếu tiếp quản cửa hàng cửa bố, tôi không phải lo lắng về kinh tế. Mặt khác, tôi đã bén duyên với ca trù nên bỏ cũng không đành.
Giữa lúc bế tắc, tôi tâm sự với cụ Kim Đức. Sau mấy ngày suy nghĩ, cụ gọi tôi sang để truyền dạy kỹ thuật thanh nhạc truyền thống.
Cụ bảo: "Nể cái tâm, cái đức của con, ta sẽ dạy con các kỹ thuật thanh nhạc truyền thống, cách ngắt hơi, nhả chữ. Thông thường học trò phải học ba năm mới đạt".
Cụ dạy tôi bài đường trường tiếng đàn. Đây là một bài khó và tinh tế. Sau ba tháng, cụ Đức bảo "con học ba tháng bằng người ta học ba năm. Ta không còn gì để dạy con nữa".
Không ngại gian khó để tầm sư học đạo
Thấy tôi buồn vì không được học nữa, anh Nguyễn Khắc Hiệp, một người mê ca tù, đưa tôi đi gặp nghệ nhân Nguyễn Phú Đẹ.
Tôi cùng anh Hiệp vượt gần 100 cây số xuống Tứ Kỳ, Hải Dương. Bước vào cổng, đập vào mắt tôi là một cụ ông đang bật cassette nghe đàn đáy. Năm ấy, cụ Đẹ đã 82 tuổi.
"Cụ cầm cây đàn còn run, nói gì đến dạy?", tôi thất vọng nghĩ. Thế nhưng, vừa nghe anh Hiêp trình bày chuyện tôi muốn theo học, cụ liền đánh đàn. Tiếng đàn thánh thót và điêu luyện đến không ngờ.
Giữa lúc tôi đang ngẩn ra vì bất ngờ và ngây ngất, cụ ngưng đàn và bảo tôi: "con đánh lại xem". Nghe tôi đàn, cụ gật gù: "chắc con học đàn lâu rồi hả?"
Tôi mỉm cười: "Không ạ, đây là lần thứ hai. Lần trước, con mới chỉ cầm thử ở nhà cụ Đức thôi".
Cụ Đẹ gật gù: "Con có bàn tay vàng đấy, cố gắng lên nhé!"
Suốt hai tháng ròng rã, tôi vượt cả trăm cây số xướng thụ giáo cụ Đẹ. Ngoài việc học kỹ thuật chơi đàn, tôi còn thu âm các ngón đàn của cụ để vê nghiên cứu.
Thế nhưng, chừng ấy vẫn chưa đủ với tôi. Tôi lại tìm đến cụ Nguyễn Thị Chúc để xin được làm học trò. Cụ bảo: "Nhiều người muốn học lắm nhưng không phải muốn là được đâu".
Trước tôi, có rất nhiều người hát ca trù kề cận cụ Chúc nhiều năm xin học nhưng đều bị từ chối. Không nản lòng, tôi thuờng xuyên đến thăm cụ và tâm sự về ước mơ, khát vọng của mình. Tôi còn mua tre về để chẻ ra làm phách.
Hiểu được tâm nghề của tôi, một hôm, cụ gọi tôi lại và bảo: "Ca trù có nhiều tên gọi khác nhau như: hát cửa quyền, hát cửa đình, hát nhà tơ, hát ả đào với nhiều hình thức diễn xướng"
"Theo như tịch cổ, ca trù có hơn 100 làn điệu, nhưng nay chỉ cìn lại 20-40 làn điệu chính. Hát ca trù hay rất khó, đòi hỏi phải có năng khiếu thiên bẩm và sự học hỏi miệt mài. Con đã học phải học đến cùng".
Tôi sung sướng đáp: "Con xin hứa". Từ hôm ấy, tôi chính thức được cụ truyền nghề. Chỉ sau hai tháng, tôi đã tìm ra quy luật của nhịp phách. Đây là kỹ năng rất quan trọng khi hát ca trù.
Nhờ nắm được quy luật ấy, tôi tiến bộ rất nhanh. Trong vòng một năm, tôi đã thạo hết các làn điệu chính và một số làn điệu phụ.
Cuối tháng 6-2006 cụ Chúc gọi tôi đến và bảo: "lá vàng lơ lửng trên cây chẳng biết khi nào rụng. Con cũng đã thành nghề, đến lúc làm lễ mở xiêm y rồi con ạ!"
Tôi vui mừng và cảm động đến muốn khóc. Vậy là tôi đã được công nhận là một nghệ sĩ ca trù. Cụ Chúc cũng cảm động không kém. Cụ run run bảo: "Đã 60 năm nay mới có một buổi lễ như thế này".
Buổi lễ mở xiêm y của tôi có cả các thầy như: giáo sư Trần Văn Khê, phó giáo sư Vũ Nhật Thăng....đến dự. Hôm ấy tôi hát "thề non nước", "tỳ bà hành"....rất thành công.
Sống hết mình cho đam mê
Sau buổi lễ tôi đề nghị thành lập nhóm sinh hoạt hàng tháng. Các cụ đồng ý ngay. Thế là cứ thứ Bảy đầu tiên trong tháng, chúng tôi lại nhóm họp để hát ca trù và dạy cho các cháu trẻ.
Hai tháng sau, tôi thành lập Câu lạc bộ ca trù Thăng Long để góp phần gìn giữ những tinh hoa ca trù mà cha ông ta để lại. Đồng thời, tôi muốn truyền dạy ca trù cho lớp trẻ để môn nghệ thuật này không bị thất truyền.
"Nhưng câu lạc bộ lấy kinh phí đâu để hoạt động?", tôi tự hỏi một cách lo lắng. Sau nhiều ngày trăn trở, tôi quyết định làm liều. "Dù bán nhà, tôi cũng phải theo đuổi niềm đam mê này" tôi tự nhủ đầy quyết tâm.
Để có địa điểm hoạt động, tôi thuyết phục bố "hy sinh" tầng bốn của nhà hàng làm nơi sinh hoạt. Thấy tôi hết lòng với ca trù, giáo sư Tô Ngọc Thanh đã giới thiệu câu lạc bộ với Qũy tài trợ trung tâm trao đổi giáo dục với Việt Nam. Họ đồng ý tài trợ cho dự án truyền dạy ca trù theo phong cách Ngãi Cầu.
Hai năm nay,hàng nghìn người tìm đến câu lạc bộ để thưởng thức nghệ thuật ca trù miễn phí. Tôi cũng đang đào tạo bảy ca nương. Họ được người trong nghề đánh giá cao. Đó là những phần thưởng quý giá nhất cho những nỗ lực của tôi.
(Ghi chép theo lời kể của ca nương Phạm Thị Huệ)
Tiếp thị và Gia đình
Thông tin thêm:
>>Chị Phạm Thị Huệ, sinh năm 1973, hiện là giảng viên khoa nhạc cụ truyền thống, Học viện âm nhạc quốc gia, Hà nội.
>>Câu lạc bộ ca trù Thăng Long biểu diễn miễn phí vào thứ Bảy của tuần thứ nhất hàng tháng tại đình Cống Vị, 518 Đội Cấn, Hà Nội.
http://www.catruthanglong.com/p196-nguoi-giu-lua-ca-tru.html