NSƯT Vũ Hà : Đào nương nức tiếng…
Bài tham gia cuộc thi viết “Cả nước cùng Thủ đô hướng tới 1000 năm Thăng Long - Hà Nội”:
Đào nương nức tiếng…
21/08/2006 07:30
Sách Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sĩ chép: Đời vua Lý Thái Tổ có người ca nhi là Đào Thị hát hay, từng được nhà vua ban thưởng. Sau người ta mộ danh tiếng Đào Thị nên ca nhi, nhân vật trung tâm của chiếu diễn ca trù đều gọi là Đào nương… 
Thừa hưởng tài năng và sự tận tâm truyền dạy của NSND Quách Thị Hồ và nghệ nhân Trần Thị Phúc - thân mẫu nghệ sĩ ngâm thơ nổi tiếng Trần Thị Tuyết, Phó Thị Kim Đức chia tay chiếu chèo, tâm nguyện cả đời đeo đuổi ca trù. Đến nay, ngoại 70, giọng hát của NSƯT Kim Đức còn trường hơi, bay bổng. Bà cũng là nghệ nhân khắt khe tuyển chọn lớp con cháu tiếp nối. Chỉ những ai thực sự nhiệt huyết với nghề Tổ, không hề vụ lợi, có tâm sáng, và tất nhiên, được trời cho năng khiếu, bà mới ưng lòng nạp đệ tử.
Người đầu tiên phải nhắc tới là Lê Thị Bạch Vân. Sinh năm 1957, tuổi Đinh Dậu, cô thạc sĩ này có niềm say mê ca trù đến kì lạ, từ thuở thiếu nữ đã ngơ ngẩn với tiếng phách, điệu đàn, trống chầu. Thế là tầm sư học đạo, đến cụ Quách Thị Hồ, cụ Nguyễn Thị Phúc, cụ Chu Văn Du, rồi bà Mùi, bà Trúc. Nhưng duyên trời, người thầy tận tâm, tận tình truyền nghề cho Vân là nghệ sĩ Kim Đức. Đệ tử gặp sư phụ, hơn chục năm ròng rã, cô mới tự tin ngồi cầm phách cho giọng hát lảnh lót vang lên. Ai cũng nắc nỏm giọng Vân khỏe, trường hơi, như tiếng chuông. Thành nghề, thành danh, cô mời các đấng bậc tiếng tăm như nhà thơ Chu Hà, nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát sáng lập “Bích Câu đạo quán”. Ngày 28-4-1991, CLB Ca trù Hà Nội do Bạch Vân làm chủ nhiệm ra mắt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Có lẽ từ “thời điểm lịch sử” ấy, nghệ thuật ca trù hồi sinh trên đất Hà thành. Một phần tư thế kỉ trôi qua, Bạch Vân không chỉ nức tiếng Thủ đô, mà còn tận tụy cùng các nghệ nhân gây dựng các chiếu ca trù ở Hà Tây, Hưng Yên, Bắc Ninh...
NSƯT Thanh Hoài là giọng ca gạo cội của Nhà hát Chèo VN. Luống tuổi, không còn xuất hiện trên sàn diễn, hơn mười năm nay, chị gửi lòng cho ca trù. CLB chị gắn bó là Thái Hà, của một gia đình ba thế hệ theo nghiệp Tổ. Ông Nguyễn Văn Mùi là nghệ nhân cầm chầu nổi tiếng, người con trai Nguyễn Văn Tiến điêu luyện tiếng đàn đáy. Ông Mùi trực tiếp, tận tâm, nghiêm khắc dạy dỗ hai cháu nội thành ca nương nhỏ. Hai cô bé Kiều Anh, Thanh Thảo từ thuở mới đến trường được ông và bố chỉ bảo từng câu hát, từng nhịp phách. Giọng hát lảnh lót, gương mặt ngây thơ thoáng vẻ đăm chiêu của hai cô bé đầy hứa hẹn, khiến nhiều người nghĩ vào tuổi trưởng thành, đây sẽ là những đào nương danh giá của Hà thành, như người cô ruột Nguyễn Thúy Hòa. Người con gái ấy của ông Mùi vốn là một trong những học trò được NSND Quách Thị Hồ yêu chiều và kì vọng nhất. Thời thanh xuân đẹp nhất, ngày ngày đêm đêm, Hòa cận kề người thầy già, nhẫn nại học cách nhả chữ, ngắt hơi, cách xử lý từng giọng nẩy, tiếng rung, sao cho giọng hát truyền cảm mạnh mẽ đến trái tim người nghe mà vẫn tròn vành rõ tiếng. Đã nghe lời thầy, theo ca trù, Hòa đi đến tận cùng, chỉ một đích đến, không ngó nghiêng sang thanh nhạc, hát chèo hay quan họ; thật khác với nhiều ca sĩ loại “Thích đủ thứ”, hát đủ thứ, kể cả ngâm thơ, để rồi không cái gì tới đích. Đã tốt nghiệp đại học Ngoại thương, Thúy Hòa tự nguyện dâng hiến cuộc đời cho ca trù. Cùng cha, anh, Hòa đã mang nhịp phách đến các chân trời Anh, Pháp, Hà Lan, Bỉ... Chị đã đoạt các giải thưởng âm nhạc quốc tế ở Trung Quốc, Nhật Bản, Xin-ga-po..., có lẽ chỉ danh giá sau vinh dự của cụ Quách Thị Hồ năm 1980 ở CHDCND Triều Tiên với bài Tỳ bà hành.
Dễ đến nửa thế kỉ nay mới lại có một lễ Mở xiêm áo, lễ trình làng cho một cô đào ra nghề, vào ngày 28-5 vừa qua. Đào nương được chịu lễ là Phạm Thị Huệ, người có lẽ duy nhất bây giờ vừa đàn giỏi, vừa hát hay. Huệ đã chơi đàn tranh cho thầy dạy hát, nghệ nhân Nguyễn Thị Trúc, ngâm bài thơ Thề non nước của thi sĩ Tản Đà. Cô cũng trình diễn cực kì xuất sắc Tỳ bà hành, bài thể hiện đẳng cấp của đào nương. Nhưng để có được lễ Mở xiêm áo, cô đào trẻ đẹp đó đã phải trải bao tháng năm đắng cay, vất vả. Mồ côi mẹ từ năm lên 8, Huệ mang họ Phạm của mẹ nuôi, cô giáo Phạm Thị Phương, người cưu mang, đùm bọc cô. Cha nuôi Huệ là NSƯT Kim Sinh. Thế nên cô biết cải lương, hát văn, thành thạo cả đàn nguyệt, hát và gõ. Bốn năm năm trời, hết vào Hà Tây, xuống Hải Dương thụ giáo các bậc tinh thông lão luyện, cô trò thông minh sáng láng thâu tóm được những ngón nghề tinh tế. Một tương lai rạng rỡ đang chờ đào nương trẻ, tài sắc.
Những đào nương trên đều đã thành danh, đang làm sáng rỡ nghệ thuật cổ truyền của đất Hà thành. Ngoài họ ra, không ít người đam mê, cũng đàn hát nhưng chưa thể gọi là theo nghiệp. Đó là Lê Thị Ngọc Hân, cháu ruột chủ nhiệm CLB Ca trù Hà Nội Lê Thị Bạch Vân. Vì những ràng buộc cuộc sống, cô gái 25 tuổi này chỉ ở mức “tay chiêu”. Đó là Bạch Dương, cán bộ Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, rời công việc lại theo thầy nắn từng câu hát, tiếng đàn, nhịp phách với tất cả tâm hồn. Nếu kể hết đội ngũ những phụ nữ say mê nhưng khó bề trọn vẹn tâm, ý cho nghề, Hà Nội có rất nhiều...
Đúng lịch, tháng 8 này, chúng ta phải hoàn thành hồ sơ để các cơ quan chức năng chuyên ngành chỉnh sửa, bổ sung thật đầy đủ, đặng sang năm có thể trình UNESCO xem xét công nhận ca trù là di sản văn hóa phi vật thể truyền khẩu của nhân loại. “Văn quyển” quan trọng đó không thể thiếu tên các thế hệ nghệ nhân tài danh, các đào nương đang rực rỡ của Thủ đô. Đây là những nhân tố góp phần không nhỏ cho bộ môn nghệ thuật dân tộc sang trọng, độc đáo này tồn tại và phát triển. Hà Nội ta đáng tự hào về họ.
NSƯT Vũ Hà