Dàn nhạc cung đình Huế.

Nguyên nhân của tình trạng này là suốt nửa thế kỷ qua, âm nhạc dân gian được cải biên, đặt lời mới. Các dàn nhạc chèo, tuồng được "giao hưởng hoá", bổ sung thêm contrabass, dàn dây, có chỉ huy dàn nhạc. Thậm chí các nhạc cụ dân tộc được cải tiến để có thể đánh được thăng, giáng; nguyệt, bầu được kích qua ampli để điều chỉnh âm lượng. Đặc trưng của âm nhạc dân tộc là tính ngẫu hứng và dị biệt, rất huyền ảo. Nhưng cũng chính bởi tính dị bản nên chúng khó lưu lại trên văn bản mà chỉ có thể truyền khẩu hoặc dạy trực tiếp cho các thế hệ sau. Sự tồn tại của âm nhạc dân gian kèm theo sự sống còn của các nghệ nhân. Thế nhưng, sau khi nghệ nhân ca trù Quách Thị Hồ mất đi, nay chỉ còn lại vài ba người còn có thể hát và nhớ được những làn điệu cũ. Môn hát xẩm giờ đây cũng chỉ còn duy nhất nghệ nhân Hà Thị Cầu, cũng đang ở tuổi thất thập.

Nhạc sĩ Nguyễn Đình Sáng, Hiệu trưởng Trung học Văn hoá nghệ thuật Thừa Thiên - Huế, nói: "Đáng ra nhiệm vụ hàng đầu là bảo tồn, phục hồi nguyên dạng các giá trị âm nhạc đặc trưng của từng vùng miền thì khoa âm nhạc dân tộc tại các Nhạc viện lại chú ý phát triển kỹ thuật của độc tấu, hoặc tập hợp tất cả các nhạc khí dân tộc của nhiều vùng miền một cách khiên cưỡng để tổ chức hoà tấu theo các hình thức âm nhạc Tây phương. Bên cạnh đó, sinh viên phải học toàn bộ hệ thống lý thuyết âm nhạc, ký xướng âm theo hệ thống bình quân luật châu Âu. Trong khi âm nhạc dân tộc rất chú trọng tới những kỹ thuật rung, nhấn thì điều này lại không thể hiện được trên lối ký âm đồ, rê, mi của phương Tây".

Giáo sư Trần Văn Khê đã bàn về việc đưa âm nhạc truyền thống vào học đường. Bởi theo ông, từ mẫu giáo lên trung học, đại học, học sinh không được giáo dục âm nhạc truyền thống một cách đầy đủ, trong khi các phương tiện truyền thông, đĩa hát, video hiện đại lại xâm nhập ồ ạt. Tuy nhiên, hiện nay không có nguồn nhân lực để giảng dạy bộ môn này. Các trường cấp 1, cấp 2, giáo viên khó có thể truyền thụ một cách chuẩn xác những hiểu biết về âm nhạc truyền thống châu Âu, nói gì đến việc truyền thụ những hò xang xê cống của nhạc dân gian. Hơn nữa, để tăng tính hấp dẫn của bài giảng, giáo viên phải có khả năng minh họa và trình diễn mẫu đạt chất lượng, mà hiện nay có rất ít người làm được.

Gần đây, với sự tài trợ và giúp đỡ từ phía Nhật Bản, các sinh viên của ĐH Nghệ thuật Huế được khuyến khích học nhã nhạc với những ưu đãi về học bổng, nơi biểu diễn. Từ sự bắt buộc dần dần họ đã say mê và tự hào về môn nghệ thuật truyền thống. Họ học cách đọc các bản nhạc cổ truyền bằng hệ thống âm hò, xư, xang. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân lão luyện, các sinh viên được truyền dạy theo phương pháp truyền khẩu, truyền ngón, xem thầy đánh từng câu rồi bắt chước lại. Thành công của mô hình này khẳng định, âm nhạc dân gian có thể được phục hồi và kế truyền nếu có sự đầu tư đầy đủ và triệt để.

V.H.