Sân khấu cải lương các tỉnh: Vẫn như một bức tranh cổ - Còn đó ''lối mòn dĩ vãng''?

Category » Âm nhạc cổ truyền

Sân khấu cải lương các tỉnh: Vẫn như một bức tranh cổ - Còn đó ''lối mòn dĩ vãng''?

27.03.2009 22:58

Các NS đoàn CL Tây Ninh.

Tiêu đề này không phải nói về quá khứ xa xưa mà chúng tôi muốn đề cập đến thời kỳ Cải lương trong giai đoạn đất nước đổi mới. Trong quá khử, Cải lương đã có những thời kỳ rất vàng son và đã có thành tựu rất rực rỡ. Thế nhưng, khoảng hơn 30 năm trở lại đây, gần như Cải lương không có những đổi thay theo hướng phát triển. Là một loại hình nghệ thuật mang tính đặc thù, thêm vào đó là tính truyền thống, nhưng tính đặc thù và truyền thống không có nghĩa thụ động, mà mọi thực thể muốn tồn tại trong xã hội đều phải mang tính vận động, đó là điều kiện để thích nghi với thời đại theo quy luật tất yếu.

Nhìn tổng quan, nhiều năm qua, các đơn vị Cải lương ở tỉnh đều thuộc về Nhà nước và được Nhà nước bao cấp kinh phí hoạt động hầu như trọn gói. Các chỉ tiêu lấy thu phụ chi của một số đơn vị chỉ là tượng trưng. Vẫn còn lẻ tẻ một số đoàn Cải lương tư nhân hoạt động theo mùa vụ, một số diễn viên thì gia nhập với Hát bội đi hát chẩu. Kinh phí hoạt động của đơn vị thấp nhất là 400 triệu đồng/năm, đơn vị cao nhất là 1,2 tỉ đổng/năm, đơn vị có chỉ tiêu thấp nhất là 70 suất/ năm, cao nhất 220 suất/năm (Long An). Theo chỉ tiêu kế hoạch thì mỗi đơn vị dựng trung bình hai vở mới/năm, nhưng thực tế có đơn vị trong năm 2008 vừa qua không dựng được vở nào, như: Bến Tre, Tây Đô, Trà Vinh... có đơn vị chỉ dựng có một vở như: Long An, Kiên Giang, Tây Ninh...

Thông lệ, khoảng cuối tháng 12 dứt mưa thì các đoàn đồng loạt ra quân biểu diễn Tết và mùa khô, khi mùa mưa tới thì các đoàn lui về hậu cứ, có đoàn dựng vở mới, đoàn thì tổ chức tập huấn bồi dưỡng nghiệp vụ. Khi ra quân biểu diễn, các đoàn hầu hết đểu phục vụ miễn phí, vậy mà có suất khán giả chỉ vài chục người.

Trên đây là bức tranh hoạt động của các đoàn Cải lương tỉnh từ nhiều năm nay, giống như một con tàu cũ kỹ ỳ ạch trên một lối mòn, không thay đổi...

* Mất dần những địa chỉ:

Tốc độ đô thị hoá ở các nơi đã làm cho những bãi hát trước đây mất dần, một số rạp hát ở thành phố hoặc trung tâm tỉnh lỵ ưu tiên chiếu phim, Cải lương không có khả năng thuê rạp vì không đủ doanh thu...

Cải lương tỉnh chỉ thực hiện khẩu hiệu ''Phục vụ vùng sâu vùng xa'' về nông thôn, nhờ chính quyền địa phương bố trí cho những điểm diễn ngoài trời, là những bãi đất trống của dân, sân Uỷ ban, sân chợ...

Tuy nhiên, ngày xưa, khán giả nông thôn nghe Cải lương về là nôn nao, chiều lo cơm nước sớm để chuẩn bị đi xem, xe quảng cáo phóng thanh, rải tờ rơi là trẻ em chạy theo cả đám... và người ta cho rằng ''Cải lương về làng như phụng hoàng về miễu” . Còn bây giờ rất hiếm có đoàn hát tỉnh tạo được không khí xôn xao đó (?!). Thầy giáo Lê Văn Ngưu (Trường tiểu học xã Bình Phục Nhất - Chợ Gạo - Tiền Giang) và thầy Lê Minh Hùng (Trường tiểu học xã Hòa Định - Chợ Gạo - Tiền Giang) là những khán giả khá sành điệu về Cải lương nói với chúng tôi ''Cải lương bây giờ không hay là do tuồng tích không có gì hấp dẫn. Hồi trước mỗi đoàn hát phải có ít nhất một hoặc hai tuồng nổi tiếng gắn liền với tên tuổi của đoàn, kế đó là cặp đào kép chánh và một anh hề. Còn bây giờ tuồng mới dựng nhưng trờ thành cũ không ai biết đến, vì không có những yếu tố hay như trước...”?

Chị Lê Thị Kim Chi và anh Đào Văn Hiền (ở chợ Ông Kho, xã Châu Hưng - Thạnh Trị - Sóc Trăng) cho rằng, nhiều diễn viên trẻ ca hay nhưng không có tuồng hay, vai diễn hay nên diễn viên cũng không để lại dấu ấn gì cho khán giả nhớ, lại thêm nơi diễn là bến bãi nhếch nhác, làm cho Cải lương không còn sang trọng như ngày xưa. Hơn nữa, bây giờ quá nhiều Đài phát thanh - truyền hình phát chương trình Cải lương, dĩa VCD, DVD... tràn ngập. Tuy ít tuồng hay nhưng bù lại là nhiều nghệ sĩ nổi tiếng, kỹ thuật, âm thanh, phục trang,c cảnh trí vẫn bắt mắt hơn là Cải lương sàn diễn của các đoàn.

Anh ÚT Ti (ở chợ Cần Giuộc - Long An), ông Huỳnh Văn Mười (ở xã Phú Túc - Châu Thành - Bến Tre) chia sẻ nếu so với kịch nói và phim truyện Việt Nam trên ti vi thôi thì Cải lương cũng không có sức hấp dẫn bằng, chứ đừng nói đến Cải lương hát ở ngoài trời, khán giả xem miễn phí mà còn chê thì làm sao bán vé?...

Điểm qua một vài ý kiến cũng có thể thấy khán giả có nhu cầu thẩm mỹ mới, những đòi hỏi chính đáng mà Cải lương chưa thể đáp ứng. Trong khi đó, Cải lương ngày càng giảm sụt chất lượng, những nét đẹp ngày trước bây giờ gần như thiếu vắng hoàn toàn, nếu không muốn nói là đã đánh mất đi sự lãng mạn và hào phóng của Cải lương xưa.
Có phải chăng khán giả của Cải lương đang đòi hỏi chính Cải lương phải tự làm cuộc cách mạng, cả nội dung lẫn hình thức cho mình ?

* Những thực trạng đang báo động

Nhìn chung, theo thăm dò về chiến lược và sách lược phát triển SKCL sàn diễn ở các tỉnh (các đoàn Cải lương thuộc Nhà nước) thì chưa có một tín hiệu nào khả thi. Vẫn cử là chỉ tiêu, kế hoạch, số buổi biểu diễn trong năm, rồi dựng vở mới với những kiểu làm quen thuộc ''màn một cảnh một, màn hai cảnh cũng hồi nãy'' (!).

Khi chúng tôi đặt vấn đề tìm biện pháp cụ thể để phục hưng cải lương tỉnh nhà thì hầu như các tỉnh đều trông chở vào tình hình chung của cả nước, cũng có thể nói đang chờ một mô hình mới hoặc kế sách từ trên TW để tỉnh làm theo. Có thể thấy quan niệm chung: ''Đoàn Cải lương tỉnh nhà chủ yếu là phục vụ nhiệm vụ chính trị địa phương là chính''. Đây chính là nguyên nhân khiến hầu hết các đơn vị Cải lương trở nên thụ động. Có nghĩa là không cần doanh thu, vì có ngân sách tỉnh bao cấp, mà lý do không cần doanh thu thì đồng nghĩa với với không cần nâng chất và không cần cạnh tranh, cứ ''an phận'' mà hoạt động... Chẳng hạn như theo anh Văn Thiện – Phó đoàn Tây Đô (Cần Thơ) cho biết, trong đợt phục vụ Tết Kỷ Sửu vừa qua, theo sự chỉ đạo của lãnh đạo là 20 suất không doanh thu, rồi trở về hậu cứ nằm chờ. Anh Thiện còn cho biết thêm, cho đến bây giờ đoàn vẫn chưa nhận được kế hoạch hoạt động gì mới cho năm 2009 này, chỉ mỗi một việc tìm kịch bản mới để chuẩn bị tham gia Hội diễn toàn quốc thôi. Trong khi Tây Đô từng là ''Anh cả đỏ'' của SKCL miền Tây rất được khán giả mến mộ, có truyền thống là ngọn cờ đầu trong nhiễu mùa Hội diễn SKCNTQ. Đoàn CL Long An - một trong những đơn vị mạnh trong khu vực, lực lượng khá ổn định, biểu diễn phục vụ tương đối đều đặn nhưng không thể biểu diễn doanh thu, vì không có kịch mục mới và ăn khách. Từ tháng 10/2008 đến nay chỉ xây dựng được hai vở: Một triệu đô la và Hoa tình nở muộn, là hai vở tốt nghiệp đạo diễn của diễn viên Mai Thắm ở đoàn. Theo NSƯT Đoàn Dự - Phó đoàn phụ trách chuyên môn, thì đến thời điểm này đoàn vẫn chưa có kế sách gì mới, mà chỉ diễn phục vụ khan giả vùng sâu, vùng biên giới của tỉnh nhằm thực hiện chỉ tiêu, kế hoạch năm như những năm trước.

Các đơn vị khác thì cũng chưa thấy gì xoay chuyển được đầu năm mới. Nếu nhìn toàn cảnh về SKCL các tỉnh, có thể ví như một bức tranh cổ rất trầm mặc, thậm chí bị rêu phong không phải vì bụi thời gian, mà vì không được nâng niu chăm sóc kỹ càng.

* Kỳ sau: Vì sao không đổi mới?