Nghệ thuật ca vọng cổ của NS tài danh
 |
Tôi xin được bắt đầu từ vua vọng cổ NSND ÚT Trà ÔN, dù trước ông đã có những nghệ nhân ca vọng cổ rất hay, nhưng thiếu phương tiện quảng bá, nên rất ít người biết. Đến thời đại của ông, nền công nghệ băng dĩa, phát thanh, truyền hình phát triển, nghệ thuật lăng-xê rất hiệu quả, tài ca hát của các nghệ sĩ được quảng bá đến tận tay công chúng, từ nông thôn đến thành thị. Bên cạnh đó từ thời ông trở về sau là thời kỳ huy hoàng nhất của sân khấu cải lương, xuất hiện nhiều tài năng nhất, và bản vọng cổ nhịp 32 lên ngôi vua trong hệ thống bài bản đờn ca tài tử và cải lương.
Tại sao NSND ÚT Trà Ôn là vua vọng cổ? Sau ông cũng có những nghệ sĩ ngôi sao ca rất hay, rất nổi tiếng và thành công, nhưng ngôi vua vọng cổ tới nay chỉ có một. Mọi sự so sánh đều khập khiễng, nhưng trong cải lương có những tiêu chí, những qui định bất thành văn để phong vương cho các nghệ sĩ. Nghệ sĩ Minh Chí được phong vua Xàng xê, NSƯT - Sầu nữ ÚT Bạch Lan được phong vương nữ Sương chiều, Danh ca Tấn Tài là Hoàng đế diã nhựa, Danh ca Minh Cảnh là Danh ca làn sóng mới, NSUT Thanh Nga là Vương hậu sân Khấu, NSƯT Bạch Tuyết là Cải lương chi bảo và ÚT Trà ÔN là vua vọng cổ...
NSND ÚT Trà ôn có làn hơi phong phú, độc đáo vừa cao vừa mạnh, âm vực rất rộng, được xếp vào giọng kim (còn gọi là giọng đồng), ông có thể ca nhiều loại dãy từ thấp đến cao, từ dây hò đến dây xề hay dây đào chất giọng không thay đổi vẫn hùng hồn, ngọt ngào, âm vang sang sảng. ÔNG ca rất mùi, nhưng không bi lụy, rên rỉ, rất sang trọng từ cách nhả chữ, hành văn điêu luyện đến cách sắp nhịp rất độc, có một không hai. Cho tới bây giờ vẫn chưa có nghệ sĩ nào có làn hơn phong phú, cách ca sắp nhịp hay độc đáo như ông. Nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như NSƯT Diệu Hiền, NSUT Phương Quang, danh ca Tấn Tài, NSưT Minh Phụng... đều có chung nhận xét như vậy. So với những danh ca sau này, ÚT Trà ÔN là người toàn diện trong nghệ thuật ca ngâm. Tất cả các hơi điệu được ông thể hiện rất chính xác, nam ra nam, bắc ra bắc, oán ra oán. Chỉ có người sành điệu mới thường thức hết cái hay, cái độc đáo của ông. Ngày nay, cách ca của các nghệ sĩ trẻ có phần đơn giản hơn chưa thể hiện được nét tinh túy, độc đáo của bài ca vọng cổ, hoặc thể hiện các hơi điệu chưa chuẩn xác, ca nam, oán, vọng cổ na ná nhau. Các nghệ nhân thường nói, nhịp cứng là nửa nghề, tức là người ca hay người đờn phải chắc nhịp, bởi khi chắc nhịp thì mới có thể bay lượn biểu diễn, thi thố hết khả năng độc đáo của mình; còn yếu nhịp chỉ lo giữ sao cho trúng nhịp thì làm sao ca hay được. Vua vọng cổ ÚT Trà ôn cỏ cách sắp nhịp rất độc đáo, luôn ca chẻ ra ngoài, không bao giờ đúng khuôn, ông ca bất chấp nhịp nhàng, như đùa giỡn như bay trên nhịp mà giới trong nghề thường hay nói vui khi ca với dàn đờn thì hồn ai nấy giữ, nhưng khi dứt câu thì đâu vào đấy, người ca với người đờn không hẹn mà gặp như tri âm, tri kỷ tự bao giờ. Chưa có qui định cụ thể về phương pháp sắp nhịp trong cách ca vọng cổ, trước đây các nghệ sĩ tự học, hay do các thầy dạy là nhạc sĩ, mỗi người có cách dạy riêng tùy theo năng khiếu của học trò, tạo cho mỗi người mỗi vẻ... Các giọng ca trẻ ngày nay thường chỉ ca đúng nhịp chớ ít khi biểu diễn, bay lượn trên khuôn nhịp, nên khi ca nghe rất hiền. Chỉ có Trọng Phúc mới có cách sắp nhịp độc đáo nhất, thể hiện bản lĩnh của một danh ca. Ngoài ra, NSUT Thanh Ngân cũng là người có cách ca phân nhịp hay, độc đáo.
Trở lại cách ca vọng cổ của NSND ÚT Trà ÔN, cho tới bây giở vẫn chưa có người soán ngôi vua của ông, bởi chưa có ai có làn hơi như ông, cách phân nhịp khó như ông. Cái gì dễ bắt chước sẽ có nhiều người làm theo, ông là trường hợp hiếm có, khó bắt chước nên lối ca của ông mai một dần. Lớp trẻ cũng có người cho rằng ca như ông già quá, họ muốn tìm cách ca khác trẻ trung, ẻo lã hơn, đó cũng là một ý kiến. Tuy nhiên, ca vọng cổ hung tráng, bay bổng, sắp nhịp độc như ông thì vẫn mò kim đày bể, chưa có người độc đáo hơn.
Việt Khang
ngocanh (Theo Báo sân khấu)
http://cailuongvietnam.com/modules.php?name=News&op=viewst&sid=5023