Music news from a Vietnamese traditional musician

Thật ngẫu nhiên khi những ấn tượng sau khi đọc tác phẩm Thế giới phẳng (The world is flat) của Thomas L. Freidman còn đang rất đậm nét trong tôi, thì tình cờ khi đang tìm kiếm nhạc online tôi nhìn thấy một tựa đề tức thời khiến tôi tò mò đến độ quên mất cả mục đích chính của mình và ngay lập tức click chuột vào để đọc bài viết đó: Nhạc Việt trong thế giới phẳng (Lê Hoàng).

Từ những dòng đầu tiên của bài viết tôi rất tâm đắc khi tác giả nói: “Trong một thế giới phẳng, các mối quan hệ không còn là giữa châu lục này với châu lục kia, quốc gia này với quốc gia nọ… mà là ở chính bản thân mỗi người, tương tác với phần còn lại của thế giới”. Tôi chủ quan cho rằng hẳn tác giả viết bài này cũng đã đọc tác phẩm Thế giới phẳng của Freidman. Tuy nhiên khi anh nhận định chính trong thế giới phẳng ấy, câu chuyện Nhạc Việt không còn là vấn đề đáng lưu tâm, và việc gắn tính Việt vào các danh hiệu, giải thưởng, dòng nhạc….như cách thức của thời công xã nguyên thủy, thì tôi cho rằng đây là một nhận định ngờ nghệch và ngây thơ chủ nghĩa.

Phải chăng trong một thế giới phẳng, thế giới chỉ đơn giản được tạo ra từ những vi mạch, các thị trường, các kết nối không dây?

Thưa tác giả Lê Hoàng, thế giới chúng ta đang sống và sẽ sống không đơn giản như vậy. Chính Freidman, tác giả và cũng là người đầu tiên đưa ra khái niệm về thế giới phẳng (cụm từ mà anh dùng trong bài viết của mình) đã nói một câu rất nổi tiếng: “Ôi lạy thánh, thế giới này gồm có vi mạch, thị trường, đàn ông, đàn bà với những phong tục kỳ lạ, truyền thống, lòng ham muốn và những ước vọng không ngờ. Thực trạng của thế giới này chỉ có thể giải thích như sự tương tác giữa những cái mới mẻ như Internet, với những thứ cổ xưa như một cây oliu già cỗi trên bờ sông Jordan” (Chiếc Lexus và cây Oliu).

Vâng chính là cội rễ văn hóa, cái làm cho khái niệm quốc gia, dân tộc không bao giờ bị mất đi, cái làm cho bản ngã của chúng ta luôn tồn tại ngay cả khi “thế giới bị san phẳng khi ta đang ngủ”. Và tại sao ngay tại thời điểm này, chứ không phải thời kỳ khác, chúng ta lại nâng cao tính Việt trong văn hóa về nghệ thuật như thế? Âm nhạc và các loại hình nghệ thuật khác liệu có phải chỉ đơn thuần là những dịch vụ outsourcing trong một thế giới phẳng như dịch vụ kế toán, dạy học….Âm nhạc là tiếng nói của tâm hồn, mà bản thân tâm hồn của những con người (kể cả người sáng tác và người nghe) có cội rễ luôn có bản ngã của nó, tôi muốn nói đến tính Việt trong âm nhạc.

Bạn có thể nói với tôi là, trong một thế giới phẳng, khi ngồi một chỗ bạn có thể thưởng thức bất kỳ một tác phẩm nào trên thế giới, bạn không cần biết nó có phải là tính Việt hay không, miễn là hay. Nhưng bạn có lý giải được vì sao khi bạn ra nước ngoài hay sống ở nước ngoài, bạn có thể trầm trồ vì cảnh đẹp, vì cuộc sống văn minh nhưng sâu thẳm trong bạn vẫn có chút cô đơn, sự thiếu vắng của “cảm giác hãnh diện và hòa hợp-cảm giác thiết yếu để con người tồn tại”. Garbriel Marquez thông qua mô tả bi kịch của 1 làng mắc bệnh quên lây lan trong tiểu thuyết Trăm năm cô đơn đã khẳng định một cách rất rõ ràng là thật hoang mang biết bao khi chúng ta đánh mất bản ngã sâu sắc của mình.

Do đó, tôi mới nói rằng thật ngờ nghệch biết bao nhiêu khi bạn nói rằng không cần phải có những cái như Bài hát Việt, hay những cái khác có tính Việt. Nếu bản thân chúng ta chỉ mang duy nhất một tư cách là người làm việc để kiếm tiền thì mọi thứ rất đơn giản, tôi và bạn không cần đến những cái vô hình như cội rễ. Nhưng dù dưới hình thức này hay hình thức khác, trong cuộc đời mỗi con người đều phải trả lời câu hỏi: Tôi là ai?, bởi chúng ta chỉ có thể đạt được hạnh phúc, đạt được cái mình muốn khi chúng ta biết chúng ta là ai, muốn gì, đứng ở chỗ nào trong thế giới rộng lớn này. Cội rễ chính là một phần của câu trả lời. Tôi sẽ lấy một ví dụ để minh chứng điều này. Năm 2000, phái đoàn các đạo diễn điện ảnh Trung Quốc đã sang Hollywood-kinh đô điện ảnh của thế giới để xem đạo diễn Mỹ làm việc như thế nào để học hỏi. Sau chuyến đi đó, người ta thấy các đạo diễn Trung Quốc không đầu tư vào làm những bộ phim hành động nữa mà làm các phim cổ trang, võ hiệp. Kết quả là nhiều bộ phim của Trung Quốc đã vươn lên tới đỉnh cao của thế giới, minh chứng là có phim đã đạt giải Oscar. Tôi cho rằng, quá trình sang Mỹ học hỏi của các đạo diễn Trung Quốc chính là quá trình khám phá: Tôi là ai. Và câu trả lời chính là cội rễ, là bản ngã, là cái giúp ta khác biệt với phần còn lại của thế giới, tôn vinh những cái ta có mà phần còn lại của thế giới không thể có.

Khi Lê Hoàng nói là “trong một thế giới phẳng, chỉ có cái số một hoặc trong những cái top mới có hi vọng tồn tại. Rock Việt sẽ không còn là vấn đề cần phải bàn cãi nếu nó không hay nhất”, tôi tự hỏi làm thế nào để vươn lên tới cái “nhất” trong một thế giới như vậy? Các nhạc sỹ, ca sỹ cố gắng học hỏi, bắt chước, áp dụng công nghệ kiểu Mỹ, phong cách Mỹ (vì Mỹ là nước có nền âm nhạc phát triển bậc nhất thế giới)? Và khi Mỹ tiến một bước dài về công nghệ, chúng ta có chạy theo được không? Nếu không, thì phải chăng nền âm nhạc của chúng ta đang rơi vào một căn hầm tối không có lối thoát trong một thế giới phẳng? Nếu bạn hoang mang, hãy quay trở lại bài học về bản ngã, về cội rễ như một người con qua bao khổ đau trở về với vòng tay và lời ru ấm áp của mẹ. Bởi tính Việt không phải là sự vẫy vùng cuối cùng của nỗ lực địa phương chủ nghĩa mà là cái phân biệt ta với phần còn lại của thế giới, cái duy nhất ta có mà phần còn lại của thế giới không thể có. Đó mới chính là chìa khóa để vươn tới vị trí số một.

Chỉ có điều ta hiểu và phát huy cái tính Việt ấy đến đâu trong bối cảnh vật lộn giữa tính cộng đồng và tính bản ngã, để khiến cho phần còn lại của thế giới thừa nhận ta là số một thì phải phụ thuộc vào nỗ lực của những nghệ sỹ có tâm và có tầm. Bởi chỉ những người có tâm và có tầm mới có thể đi đến tận cùng của câu hỏi Ta là ai, và làm cho từ “Việt” không chỉ còn là một sáo ngữ, gây cảm giác vô hồn vô cảm với người nghe, mà thực sự là tiếng nói từ trái tim đến với trái tim.

Thay lời kết, xin mượn lời của Freidman: “Sân chơi cạnh tranh toàn cầu đang được san bằng. Thế giới đã được san phẳng.” “Chúng đã cất cánh cùng với nhiều thứ khác khi tôi đang ngủ”. Nếu người nghệ sỹ chỉ mãi ngủ yên trong lớp ảo giác hào quang của những sáng tác vội vã, của những tán thưởng nhất thời, giá trị lăng xê ảo đến khi bừng tỉnh dậy sẽ thấy mình cô độc trong căn phòng do công chúng bỏ lại.

TƯỜNG LINH