Nguyễn Mạnh Hà :Quan họ- tìm chỗ mà chơi
Quan họ thường đi chơi vào tiết xuân, còn chúng tớ lại đi chơi quan họ vào ngày hè, mà tình hình là từ giờ sẽ có thể chơi quanh năm. Điểm đến là làng Đặng Xá- Yên Phong, Bắc Ninh- nơi vừa có sáng kiến tổ chức canh hát và du lịch quan họ theo yêu cầu.
-
Thường vào dịp trước và sau hội Lim, dân tình hay rủ nhau đi canh hát. Thậm chí không cần biết hát ở làng nào, nhà ai. Chỉ biết đi là đi, đổi gió là chính. Còn đến rồi có nghe hay không, nghe được bao nhiêu mấy ai đoái hoài. Quan họ làng Đặng thì có khác- được “bảo hành” bởi một số nhà chuyên môn. Cùng đi với chúng tôi có 2 nhà nghiên cứu giữ vai trò quan trọng trong xây dựng hồ sơ di sản quan họ là anh Bùi Trọng Hiền và chị Đỗ Lan Phương (Viện Văn hóa Thông tin).
Làng Đặng được dân nghiên cứu quan họ để ý từ những năm 1970. Làng có nhiều làn điệu cổ độc đáo- chẳng hạn Cây kiêu bổng được biết vẫn chưa có bài đối lại. Trước đây, ông trùm Tư Hồ của quan họ Đặng là một người sáng tác quan họ nổi tiếng trong vùng... Đội quan họ làng Đặng ngày nay có thâm niên hoạt động 15 năm, với sự gầy dựng của vợ chồng chị Quýnh- đều là cựu chiến binh. Anh chị từng xách cassette đi khắp nơi trong vùng- ghi âm lối hát của các cụ, và tập hợp những người mê quan họ không chỉ ở làng mình. Đội hiện có 36 thành viên thuộc 3 thế hệ, từ nhiều năm nay, sinh hoạt theo lối cổ. Nghĩa là tập hát đối từng đôi một, không chơi với tăng âm, nhạc cụ đệm hay diễn xuất sân khấu.
Khách rời Hà Nội vào đầu giờ chiều bằng ô tô. Chạy một mạch tới Đặng Xá- cách trung tâm thành phố Bắc Ninh chừng 4 cây. Đường vào nhà chị Quýnh được coi là... thủ phủ thịt chó của tỉnh. Lối vào nhà chị cũng có một tấm biển “thịt chó” to tướng. Chúng tôi được các liền anh liền chị xiêm áo chỉnh tề ra đón từ cổng với các làn điệu chào khách. Mọi người kêu nhau là nhà trai- nhà gái tạo không khí thân tình từ phút đầu gặp mặt. Du khách vào nhà uống nước vối, ngắm (vì không biết ăn) trầu têm cánh phượng, nghe thêm một vài bài chuyên dùng cho lúc gặp mặt.
Xong màn chào hỏi, du khách lên xe làm một tour qua miền quan họ. Trên đường đê, chúng tôi men theo dòng Ngũ Huyện. Bờ sông cây cối vẫn xanh tươi nhưng dòng nước đã ô nhiễm nặng vì nhà máy giấy trong vùng. Đi 2 cây thì tới Diềm. Xe đậu trên bãi cỏ rộng, bên ao lớn của làng- bọn trẻ đang bơi lội. Nhiều dân làng quây quần quanh “quảng trường làng” hóng mát, trẻ con thì vầy đất. Làng Diềm là cái nôi của nghệ thuật quan họ, tới nay vẫn còn đền thờ Vua Bà- người được coi đã phát minh ra lối hát quan họ. Được biết, bà là con gái Vua Hùng, theo gió giáng hạ xuống vùng này, dạy dân việc nông tang và ca hát... Theo chị Lan Phương thì bà vốn là thần biển. Đi du lịch văn hóa mà có dân nghiên cứu hộ tống thì nhất. Đền bà nằm tách biệt với đền ông- tức đền thờ thành hoàng làng- là hai vị thần sông Cầu- Trương Hống, Trương Hát. Đền ông có giếng Ngọc nổi tiếng với “bầy cá thần”. Bên giếng có cả một cây sưa 2 người ôm nghe nói là mục tiêu của... đội canh giữ cây địa phương. Đình làng Diềm cũng là một địa chỉ không thể bỏ qua với bức cửa võng chạm trổ cực kỳ tinh xảo hình như mô tả cảnh thiên đình. Dân tình thì còn mải chúi xuống, xúm vào một chi tiết chạm khắc ở dưới thấp diễn tả việc “mó dái ngựa”.
Trên đường từ Diềm về, theo tư vấn của giới nghiên cứu, chúng tôi ghé vào cửa hàng bán giò chả. Nếu vào dịp Tết, du khách có thể đặt bánh chưng làng Đặng- xanh và có vị thanh khá đặc biệt. Không chỉ bằng câu hát, quan họ làng Đặng còn tự tay làm cơm đãi khách, lấy bánh đúc riêu cua làm chủ đạo. Ăn không hết, một số người còn gói mang về. Cơm quan họ được dùng ngay trên sân chùa; khi dọn mâm đi, liền trở thành chỗ nghe hát. Phần tạm gọi là “hậu cung” của chùa trở thành sân khấu. Trong suốt canh hát, các liền anh liền chị chỉ ngồi một chỗ. Từng đôi 2 liền chị hoặc 2 liền anh hát với nhau- lối hát đồng giọng nhưng có sự phân chia, một người hát dẫn một người hát luồn, một người hát chân phương, một người hát hoa mỹ (dùng các ngón nảy hạt tô vẽ cho câu hát). Đáng ra bên nam đối với bên nữ nhưng nay liền anh gần như “tuyệt chủng”, nên chủ yếu là các cặp liền chị, “liền bà” đối nhau.
Canh hát theo đúng truyền thống được chia làm 3 phần: lề lối, giọng vặt và giã bạn. Trong đó, phần lề lối gồm các làn điệu quan họ cổ mà du khách gần như không có cơ hội tiếp xúc. Vì giọng lề lối khó hát, cũng chẳng dễ mà nghe được- nên tuyệt nhiên không đoàn/đài nào cover lại. Giọng vặt thì trữ tình, quen thuộc hơn với những bài như Em là con gái Bắc Ninh, Vốn liếng em có 30 đồng, Nhớ mãi khôn nguôi... Canh hát chỉ kéo dài khoảng hơn 2 tiếng nghĩa là chưa bằng một nửa canh hát thật của liền anh liền chị làng Đặng. Hai giờ đồng hồ nghe và sống trong không gian quan họ cổ phải nói là dịp may cho chúng tớ- những khách đầu tiên của tour du lịch đặc biệt này. Vậy là từ nay, theo anh Bùi Trọng Hiền, ai muốn biết thế nào là canh hát quan họ cổ đã có địa chỉ để tìm đến, nhưng còn để thấy được quan họ cổ thực sự quý và hay thì còn phụ thuộc vào nỗ lực tìm hiểu và cảm nhận của mỗi người. Đó cũng là tinh thần nên có của du khách khi tham gia du lịch văn hóa, nhất là văn hóa truyền thống.
Khuyến cáo: Du khách tham gia tour tự trang bị kem chống muỗi.
Nguyen Manh Ha
Ảnh: NMHa