Tuyết Minh: Đêm của những tinh hoa nghệ thuật hát Xẩm và Trống quân
(HNMO)- Tối 28/1, tại Nhà Hát Lớn Hà Nội đã diễn ra chương trình Đêm hát Xẩm & Trống quân mừng xuân Mậu Tý 2008. Đây là lần đầu tiên loại hình nghệ thuật này được tổ chức trang trọng, quy mô và có sự chuẩn bị chu đáo do Tạp chí Văn hiến Việt Nam , Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam và đoàn Nghệ thuật Chèo Tổng cục Hậu cần phối hợp tổ chức.
Các nghệ sỹ trình diễn nghệ thuật hát Xẩm và Trống Quân tại Nhà Hát Lớn HN.
Người yêu nghệ thuật dân gian đã có dịp thưởng thức tiếng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu, nghệ nhân Nguyễn Văn Khôi. Mới lạ hơn nữa là được nghe giọng hát của NSƯT Thanh Ngoan với bài Lơ lửng con cá vàng (Xẩm Chênh bong), NSƯT Đoàn Thanh Bình với tác phẩm Ăn ở trong rừng (Xẩm Huê tình), NSƯT Văn Ty Mục hạ vô nhân (Xẩm Chợ), Khương Cường, Thanh Mai, Đức Huy với Cái Trống cơm (Xẩm Phồn huê- Hải Phòng).
Đây là một đêm nhạc đặc sắc và chan chứa tình cảm yêu thương, là nơi hội tụ các thế hệ nghệ nhân lớn tuổi cả nước với những nghệ sĩ trẻ tuổi của Hà Nội, đêm nhạc tôn vinh các nghệ nhân, ghi nhận công lao đóng góp to lớn của các nghệ nhân đối với việc bảo tồn và phát huy văn hoá truyền thống của dân tộc. Đặc biệt, chương trình cũng chính là lễ phát động, là lời kêu gọi tới những người tri ân với truyền thống, với dân tộc, với các nghệ nhân tài ba nhưng có cuộc sống khó khăn để giúp các nghệ nhân có một cái Tết thật vui vẻ, đủ đầy và nồng ấm niềm vui, hạnh phúc.
Cũng trong đêm biểu diễn, đồng chí Phạm Quang Nghị - UVBCT, Bí thư Thành uỷ Hà Nội đã lên trao giải thưởng Đào Tấn cho nghệ nhân Hà Thị Cầu và Trung tâm Phát triển NTÂN Việt Nam . Bằng khen và quà mừng xuân cho các nghệ nhân Nguyễn Văn Khôi (Hà Tây) ; Minh Sen (Thanh Hoá); Đỗ Tùng (Hà Nội). 
Đồng chí Phạm Quang Nghị - UVBCT, Bí thư Thành uỷ Hà Nội
lên trao giải thưởng Đào Tấn cho nghệ nhân Hà Thị Cầu.
Xa hơn nữa, Đêm hát Xẩm và Trống quân chào Xuân Mậu Tý là một trong những hoạt động quan trọng để tiến tới Liên hoan Hát Xẩm, Trống quân Việt Nam lần thứ nhất do TT Âm nhạc VN và Tạp chí Văn hiến VN phối hợp tổ chức tại Hà Nội vào mùa xuân 2008. Có thể khẳng định Liên hoan mới thực sự là một cú hích tinh thần vô cùng ý nghĩa đối với lớp nghệ nhân lớn tuổi, các cụ sẽ có thêm niềm tin rằng con cháu luôn trân trọng và muốn được các cụ truyền thụ lại những gì cha ông đã để lại. Đồng thời sẽ là dịp để thu hút bạn trẻ ở các địa phương quan tâm hơn tới việc học và duy trì báu vật tinh thần cha ông đã để lại.
Xẩm, loại hình nghệ thuật được xem là bình dân nhất, nhiều thế kỷ qua vốn đã gắn liền với hình ảnh những nghệ nhân khiếm thị kém may mắn trong cuộc sống dùng tiếng hát của mình cất lên những lời ca mua vui cho cuộc đời nhưng thực ra Xẩm lại có nguồn gốc rất cao sang. Vào thế kỷ 13 do tranh giành quyền lực giữa hai người con của vua Trần Thánh Tông là Trần Quốc Toán và Trần Quốc Đĩnh. Trần Quốc Đĩnh đã thất thế, bị hại hỏng hai con mắt và đầy vào rừng sâu. Bằng đôi bàn tay khéo léo chàng đã tạo nên một cây đàn trên những sợi dây trong rừng và tiếng hát tràn đầy những tâm sự khiến chim muông cũng động lòng mang hoa quả tới cho chàng ăn và để được nghe chàng hát. Thời gian sau, những người đi rừng cũng biết được và giải cứu cho chàng. Khi trở về kinh đô, những người dân đã cưu mang chàng cùng theo về sinh cơ lập nghiệp, nghề hát Xẩm ra đời từ đó và hoàng tử Trần Quốc Đĩnh được tôn vinh là ông tổ hát Xẩm. 
Nghệ nhân Hà Thị Cầu trình diễn xẩm Thập ân "Theo Đảng trọn đời"
do chính bà sáng tác.
Do gắn với môi trường diễn xướng là những nơi đông người nên Xẩm thường là những điệu hát mang tính chất vui tươi, dí dỏm, hóm hỉnh, bên cạnh đó, chất trữ tình, bi tráng cũng là nét rất đặc sắc trong hát Xẩm. Xẩm được coi là kênh thông tin tuyên truyền hữu hiệu bởi hát Xẩm chính là hình thức kể chuyện bằng âm nhạc. Những câu chuyện buồn vui trong làng ngoài xóm, về một cảnh đời hay thời cuộc đều được các nghệ nhân hát Xẩm thông minh đưa vào để truyền tải tới người nghe. Trước khi cách mạng tháng Tám nổ ra các nghệ nhân hát Xẩm thường hát đề tài ca ngợi quê hương và kêu gọi nhân dân vùng lên đấu tranh. Với sự độc đáo trong âm nhạc cũng như nội dung, hát xẩm luôn là người bạn gần gũi thân thiết với người dân Việt,
Có thể nói hát xẩm là một loại hình mang tính chuyên nghiệp đầu tiên ở nước ta, bởi lẽ, về tổ chức hoạt động hát xẩm được chia thành các tổ chức có hệ thống từ tỉnh đến huyện xã, mỗi một cơ cấu có một ông trùm là nghệ nhân nổi nhất. Hàng năm các phường hát xẩm thường tụ hội nhau cùng làm lễ giỗ tổ xẩm.
Với những biến động của cuộc sống, kể từ những thập niên đầu thế kỷ 20, gần như hát Xẩm và Trống quân đã dần mai một và vắng bóng trong đời sống tinh thần người Việt. Tất cả những gì chúng ta còn sót lại đó chính là một vài những dòng họ, nghệ nhân yêu nghề quyết tâm giữ lại một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống đặc sắc của dân tộc. Một vài nghệ nhân tiêu biểu trong số đó phải kể tới: Trùm Nguyên, Vũ Đức Sắc (Hà Nội), Thân Đức Chinh (Bắc Giang), Hà Thị Cầu (Ninh Bình), Nguyễn Văn Khôi (Hà Tây), Minh Sen, Tô Quốc Phương (Thanh Hoá)...
Nhiều chục năm hoat động trong lĩnh vực sưu tầm nghiên cứu âm nhạc truyền thống, các nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm Phát triển nghệ thuật Âm nhạc Việt Nam (TT Âm nhạc VN) đã lưu giữ được những tư liệu tiếng quý giá của các nghệ nhân kể trên. Kết hợp với những gì các cụ đã truyền lại cho con cháu và với hình ảnh ký hoạ của người Pháp, tư liệu của các nhà nghiên cứu thế hệ trước TT Âm nhạc VN đã phục hồi lại nghệ thuật hát xẩm, trong đó có dòng Xẩm Hà Nội. Đầu năm 2006, album "Xẩm Hà Nội" ra mắt. Sau đó các nghệ sĩ của Trung tâm đã tiếp tục giới thiệu tới đông đảo công chúng yêu âm nhạc dân gian loại hình nghệ thuật Xẩm tại chương trình Hà Nội 36 phố phường vào mỗi tối thứ Bảy hàng tuần tại chợ đêm Hàng Đào- Đồng Xuân. Gần đây, các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu tiếp tục đi tới nhiều địa phương miền Bắc như Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Tây, Hưng Yên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc ... để sưu tầm lại những tư liệu và điệu hát Trống quân. Điều này chứng tỏ một sức sống mạnh mẽ của âm nhạc truyền thống, đồng thời khẳng định hướng đi trong việc phát huy những giá trị truyền thống mà TT Âm nhạc VN đang áp dụng là đúng.
Bài, ảnh: Tuyết Minh
Hà Nội Mới - 29/01/2008