Music news from a Vietnamese traditional musician

NGHỆ THUẬT HÁT VĂN VÀ TÍN NGƯỠNG TỨ PHỦ

 
Từ bao đời nay, Hát Văn vốn luôn được biết

đến như một thể loại âm nhạc nghi lễ tín *ngưỡng đặc sắc. Trải theo thời gian, dù đã

được đưa lên sân khấu biểu diễn với nội

dung lời ca mới nhưng nghệ thuật Hát Văn

vẫn tồn tại nguyên vẹn chức năng thực hành

xã hội khởi thủy của nó.

Gắn liền với tín ngưỡng Tứ phủ, Hát Văn

đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc

phụ trợ, kích thích sự thăng hoa, giao cảm

giữa con nhang đệ tử với thế giới thần linh.

Đây là mối quan hệ hữu cơ giữa một thể loại

âm nhạc và một hình thức tín ngưỡng. Nghệ

thuật âm nhạc dường như là một thứ

phương tiện không thể thiếu khi con người

muốn giao tiếp với thánh thần. Đó vốn là lẽ

thường từ thủa hồng hoang của xã hội loài

người. Thế nhưng, để định hình như một

thành tố đóng vai trò chính yếu trong tín

ngưỡng với trữ lượng lớn cả về số lượng và

chất lượng nghệ thuật như Hát Văn thì có lẽ

vẫn là điều xưa nay hiếm!

 



Đệ nhất Quảng cung Phủ Nấp (Nam Định)-

nơi Mẫu Liễu giáng sinh lần thứ nhất



Trước hết, cần phải thấy rằng với hệ thống

kỹ thuật biểu hiện phức tạp, nghệ thuật âm

nhạc Hát Văn đã đạt tới tầm cao của một thể

loại chuyên nghiệp trong nền âm nhạc dân

tộc cổ truyền Việt Nam. Ở đây, chúng tôi

muốn nhấn mạnh đến sự điêu luyện mang

tính nhà nghề của một cung văn mẫu mực.

Nó chỉ có thể tồn tại và bảo lưu bởi phương

thức truyền nghề tự giác với mối quan hệ

mang tính chuyên nghiệp giữa thầy và trò.

Kèm theo đó là một hệ thống "trường lớp"

dân gian - những lò đào tạo in đậm tính gia

truyền. Trong lịch sử Hát Văn, có thể dễ

dàng tìm thấy ở những trung tâm tín

ngưỡng Tứ phủ những phả hệ nghệ nhân

Hát Văn khá đồ sộ. Với sức hấp dẫn và lan

tỏa khá mạnh, những lò đào tạo cung văn đó

dần hình thành cả một tầng lớp nghệ nhân

nhà nghề. Và, trên nẻo đường hành nghiệp,

họ đã tạo ra một mối quan hệ giao lưu khăng

khít và gắn bó mang tính chuyên nghiệp trên

khắp các vùng miền của tín ngưỡng Tứ phủ.

Giá Công Chúa Thác Bờ- Phủ Dầy- Nam

Định

Hai cung văn Trần Văn Thêm và Nguyễn

Thế Tuyền- Đền Đức Vua- Nam Định

 

Trong nghệ thuật Hát Văn, hệ thống nhạc

khí với biên chế cổ điển bao gồm đàn

nguyệt, phách, cảnh, trống ban, thanh la và

trống cái. Với những kỹ thuật chuyên biệt,

sự khai thác nghệ thuật âm nhạc trong thể

loại này đã đạt tầm cao của sự điêu luyện

ngón nghề. Ở đây, điều đáng nói trước nhất là sự góp mặt của cây đàn nguyệt.

Trong lịch sử âm nhạc Việt Nam, cho đến

đầu thế kỷ XX, cây đàn nguyệt đã được biết

đến với sự góp mặt của nó trong ba miền cổ

nhạc Bắc, Trung, Nam là : Hát Văn, nhạc

Cung đình Huế, nhạc Thính phòng Huế và

nhạc Tài tử - Cải lương Nam Bộ. Trong đó,

căn cứ vào lịch sử của tín ngưỡng Tứ phủ,

trên quan điểm về tính nguyên hợp của văn

hóa dân gian, có thể thấy rằng Hát Văn là

thể loại hình thành sớm hơn cả.

Theo Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ thì

đàn nguyệt du nhập vào Việt Nam khá muộn

- khoảng đầu thế kỷ XVIII[1]. Ở đây, cần

phải thấy rằng rất có thể đàn nguyệt được

du nhập lúc đầu chưa hẳn vì mục đích sử

dụng trong Hát Văn mà vẫn trôi nổi tự do

ngoài dân gian. Có lẽ phải mất một thời gian

nào đó sau khi được bản địa hóa, nó mới

chính thức được các cung văn sử dụng.

Song căn cứ vào những ghi chép của Phạm

Đình Hổ thì đàn nguyệt chắc chắn đã có mặt

trong đời sống âm nhạc dân gian trước khi

được đưa vào biên chế của dàn nhạc Cung

đình. Bởi vậy, cho đến cuối thế kỷ XIX - đầu

thế kỷ XX, nếu so sánh lịch sử hình thành

các thể loại âm nhạc có sử dụng đàn nguyệt,

chúng tôi vẫn thiên về giả thuyết cho rằng

trong nền âm nhạc dân tộc cổ truyền Việt

Nam, đàn nguyệt xuất hiện trước nhất ở thể

loại Hát Văn.

Hai cung văn Đào Thị Phòng &Nguyễn

Thế Tuyền tại Phủ Nấp

 

Mặt khác, đứng trên quan niệm về thuộc tính

âm dương của nhạc khí cho đến cuối thế kỷ

XIX - đầu thế kỷ XX[2], sự xuất hiện của đàn

nguyệt trong tín ngưỡng Tứ phủ là một hiện

tượng đặc biệt. Theo quan niệm này, thông

thường, từ ngàn xưa, khi giao tiếp, thông

linh với thánh thần, người ta thường sử

dụng những nhạc khí mang tính dương làm

chủ đạo - gọi là biên chế dương vượng. Ngay

trong biên chế dàn nhạc tế miếu, tế trời đất

của cung đình triều Nguyễn (cuối thế kỷ

XVIII), có thể thấy quan niệm triết học đó vẫn

được duy trì. Thế nhưng trong tín ngưỡng

Tứ phủ, một nhạc khí mang tính âm như đàn

nguyệt (thuộc Ti - thứ âm) lại được sử dụng

như một phương tiện chủ lực bên cạnh các

nhạc khí mang tính dương là phách (thuộc

Mộc - bán dương) và cảnh (thuộc Kim -

nguyên dương). Đứng trên quan niệm cổ

truyền đã nêu, đây là điều đặc biệt thú vị! Có

thể coi đó là một đặc điểm độc đáo của tín

ngưỡng Tứ phủ so với các hình thức tôn

giáo tín ngưỡng xuất hiện trước đó. Phải

chăng vào thời đoạn hình thành nghệ thuật

Hát Văn, cổ nhân đã trưng dụng cây đàn

nguyệt với mục đích để phù hợp, tôn vinh vai

trò âm tính - nữ tính - Thánh Mẫu - vai trò

chính thần trong tín ngưỡng Tứ phủ?

Giá Chầu Năm- Đền Sòng Sơn- Thanh Hóa

Giá Chầu Bé- Đền Sòng Sơn- Thanh Hóa

Đây chỉ là sự phỏng đoán chủ quan của

chúng tôi. Bởi rất có thể đàn nguyệt trong

Hát Văn chỉ là sự lựa chọn ngẫu nhiên của

người xưa mà thôi. Tuy nhiên, ở đây ít nhất

chúng ta cũng khẳng định được rằng sự góp

mặt của đàn nguyệt trong tín ngưỡng Tứ

phủ là một hiện tượng độc đáo của âm nhạc

tín ngưỡng cổ truyền Việt Nam. Bởi tính theo

mặt cắt lịch đại, lần đầu tiên trong các hình

thức tế bái giao tiếp với thần linh, nhạc khí

họ dây (âm tính) được sử dụng như một

phương tiện quan trọng, góp phần xác định

đẳng cấp nghệ thuật của âm nhạc tín

ngưỡng ở một tầng bậc khác.

Bên cạnh đàn nguyệt, các nhạc khí tiết tấu

cũng là một phần quan trọng của âm nhạc

Hát Văn. Trong đó cảnh, thanh la là các nhạc

khí nguyên dương. Với chất liệu bằng đồng

(thuộc Kim), theo quan niệm cổ xưa, 2 nhạc

khí này được coi là thanh âm dẫn dụ khi con

người giao tiếp với thế giới thần linh. Phách

(thuộc Mộc) là nhạc khí bán dương. Trống

ban, trống cái (thuộc Cách) là các nhạc khí

bán âm[3].

Như vậy, về cơ bản, dàn nhạc Hát Văn là

một biên chế cân bằng âm dương. Trong

diễn tấu, phách và cảnh (dương tính) đảm

nhiệm nền nhịp điệu chu kỳ, dẫn dụ, nâng

đỡ giai điệu đàn nguyệt (âm tính) với sự

điểm xuyết của trống ban hay trống cái (âm

tính). Phách, cảnh, trống ban và thanh la do

một cung văn đảm nhiệm. Trống cái chỉ sử

dụng trong những lễ lớn với vai trò hỗ trợ

của một cung văn cầm chầu. Đây được coi là

biên chế chính thức của dàn nhạc Hát Văn

cổ truyền với 2 hoặc 3 cung văn. Về sau, tùy

theo nhu cầu nghệ thuật ở từng nơi mà

người ta có thể thêm vào đàn nhị, sáo hay

đàn tranh.

Trống cái &thanh la hỗ trợ trong một số

trình thức lễ lớn.

Hệ nhạc khí trong Hát Văn, đáng chú ý nhất

là bộ nhạc khí tiết tấu. Khi diễn tấu, cung văn

tay trái cầm 1 dùi vừa đánh phách vừa gõ

trống ban. Tay phải cầm 2 dùi, 1 dùi kẹp

giữa ngón cái và ngón trỏ để đánh phách, 1

dùi kẹp giữa ngón trỏ và ngón giữa để đánh

cảnh.

Phách và cảnh luôn diễn tấu những mô hình

nhịp điệu chu kỳ làm nền cho giai điệu tiếng

đàn, giọng hát. Đây chính là thành phần xác

định tính vũ khúc của âm nhạc Hát Văn.

Trống ban giữ vai trò điểm câu, báo kết

trổ[4]. Đôi khi để thay đổi không khí cho

"xôm trò", nó còn được sử dụng thay thế cho

cỗ phách trong vai trò diễn tấu nền nhịp điệu

chu kỳ. Khi đó, cung văn chỉ việc với tay lên

phía trước, 2 dùi đánh trống, 1 dùi đánh

thanh la (móc vào tang trống thay cho cảnh).

Thường thì cung văn chơi đàn nguyệt đảm

nhiệm vai trò hát chính. Nhưng trong các lễ

hầu đồng, cả cung văn đánh nhịp (phách,

cảnh, trống) cũng phải hát. Do lễ thức này

thường kéo dài (có khi tới 6 đến 8 tiếng đồng

hồ) nên thường có thêm vài cung văn khác

cùng tham gia tiếp sức, hỗ trợ. Họ có thể

hoán đổi vị trí, thay nhau đàn hát sao cho

vẫn đảm bảo sự liền mạch của âm nhạc. Nói

vậy để thấy được sự đa năng của các nghệ

nhân Hát Văn. Ở đây, tiêu chuẩn tối thiểu

của một cung văn là phải vừa đánh nhịp vừa

hát, tiêu chuẩn tối đa là phải vừa đàn nguyệt

vừa hát. Mặt khác, thời lượng diễn xướng

của một ban nhạc Hát Văn là đặc điểm hết

sức thú vị. Trong nền âm nhạc dân tộc cổ

truyền Việt Nam, nếu nói đến số lượng lớn

nhất của một biên chế dàn nhạc thì người ta

sẽ nghĩ ngay đến dàn nhạc cung đình. Thế

nhưng nếu tính đến một cuộc diễn xướng

"dài hơi" nhất thì có lẽ đó chính là dàn nhạc

Hát Văn trong các lễ thức hầu đồng. Cho

đến nay, đây vẫn được xem là một năng lực

đáng nể của các cung văn trong giới nghệ

nhân cổ nhạc.

Giá Quan Lớn Đệ Nhị- Phủ Nấp- Nam Định

Ở những nhóm cung văn có đẳng cấp, nhiều

làn điệu họ có thể hát song ca hay đồng ca.

Đây là trường hợp của những cuộc hầu

đồng lớn. Trong đó, do lượng người tham

dự quá đông nên đòi hỏi âm lượng của

giọng hát phải được tăng cường. Theo các

nghệ nhân lão thành kể lại, trong nhiều

trường hợp, 4 cung văn có thể cùng đồng ca

thật ăn khớp. Ngoài vấn đề nhu cầu về

cường độ âm thanh thì đây chính là một hiện

tượng độc đáo trong nền âm nhạc dân tộc cổ

truyền Việt Nam nói chung. Trong đó, các thể

loại vốn luôn tồn tại dưới dạng ngẫu hứng

trên lòng bản. Nếu muốn đồng ca, các nghệ

sĩ phải có sự tập luyện công phu để khi diễn

xướng, sao cho tác phẩm chỉ xuất hiện dưới

dạng một dị bản duy nhất. Điều đó có nghĩa

các cung văn phải lập thành nhịp điệu từng

câu, từng từ trong đường tuyến giai điệu

thống nhất. Trong một bộ môn nghệ thuật

đầy tính ngẫu hứng như Hát Văn, nói chung,

đây là điều không dễ thực hiện.

Cung văn Nguyễn Thế Tuyền &cung văn

lão thành Đạo Thị Sại ở Phủ Nấp- Nam

Định

 

Về kỹ thuật thanh nhạc, nhìn chung, trong

nghệ thuật Hát Văn hình thành hai phong

cách hát điển hình.

+Thứ nhất là phong cách Hát Văn Nam Định

- lối hát không sử dụng nhiều hệ thống kỹ

thuật nẩy hạt trong thanh nhạc cổ truyền

Hát Văn Nam Định thiên về chất giọng hoang

sơ, thô mộc, giản dị, kiểu như Hát Xẩm. Đây

được coi là lối hát dân dã, khá phổ biến trên

các miền thôn quê.

+Thứ hai là phong cách Hát Văn Hà Nội, Hải

Phòng - lối hát sử dụng nhiều kỹ thuật nảy

hạt, đề cao sự hoa mỹ, bay bướm và tinh tế

trong việc điều tiết âm lượng câu chữ. Cách

ém hơi ở đây rất giống với Chèo hay Ca trù.

Phong cách hát này thường được khu biệt ở

chốn phồn hoa đô hội, nơi tập trung giới

thức giả sành điệu.

Một lễ trình đồng tập thể tại đền Phố Cát-

Thanh Hóa

Giá Cậu Bé ở đền Sòng Sơn- Thanh Hóa

 

Trong nghệ thuật Hát Văn, không thể không

nói đến hệ thống làn điệu phong phú, tinh tế,

biểu cảm nhiều sắc thái tâm hồn con người

thông qua bóng dáng của chư vị thánh thần.

Trong đó, hình thành nhiều làn điệu mang

tính chuyên dùng khá cao thể hiện những vai

vế, tính cách và giới tính riêng biệt. Đó chính

là một phần quan trọng biểu hiện mối quan

hệ hữu cơ giữa âm nhạc và tín ngưỡng.

Như đã trình bày, với sự đề cao những mô

hình nhịp điệu có chu kỳ, âm nhạc Hát Văn

tựa hồ như những vũ điệu của thánh thần,

dìu dặt và mê hoặc lòng người. Cả cung văn

cùng các con nhang đệ tử như tỉnh như say

trong sự hòa quyện đồng điệu. Bên cạnh

việc diễn tấu những khúc nhạc không lời với

*vai trò độc lập, đàn nguyệt có nhiệm vụ dẫn

dụ giọng điệu và nâng đỡ cho lời ca tiếng

hát. Giai điệu tiếng đàn, giọng hát Chầu văn

có một sức quyến rũ đặc biệt. Dập dìu trên

nền nhịp phách lúc ẩn lúc hiện, nhiều làn

điệu mang đậm tính trữ tình, như dáng vẻ

của những gì ngọt ngào, mềm mại, thân

thương, của nữ tính - của Mẹ - Thánh Mẫu

trong hệ thống thần điện Tứ phủ.

Đền Phố Cát- Thanh Hóa, tương truyền là

nơi Mẫu dọn quán bán hàng

Giá Chầu Thác Bờ ở đền Sòng Sơn-

Thanh Hóa

 

Ở đây, dường như chúng ta có thể cảm

nhận được rằng không có một thể loại âm

nhạc tôn giáo tín ngưỡng nào ở Việt Nam lại

đạt được tầm cao về tính thẩm mỹ nghệ

thuật như Hát Văn. Trong đó, có thể tìm thấy

sự phát triển tột bậc cả về làn điệu âm nhạc

cũng như hệ thống kỹ thuật biểu cảm của

nhạc thanh. Hiện thực sống động đó khiến

cho âm nhạc Hát Văn nhiều khi mang dáng

vẻ của một thể loại âm nhạc sân khấu biểu

diễn hơn là âm nhạc của tín ngưỡng. Sức

hấp dẫn, quyến rũ của nó đã được minh

chứng trong nhiều giai thoại lịch sử. Và,

trường hợp các cô gái trẻ bỏ nhà bỏ cửa đi

theo anh cung văn là hiện tượng không

hiếm.

Về chuyện này, hãy nghe tác giả Nguyễn