Music news from a Vietnamese traditional musician

(Toquoc)-‘Để làm được việc lập hồ sơ hát Xoan, theo tôi phải có một tổ chức thực hiện hồ sơ giữa các nhà khoa học và những người thực hiện hết sức tâm huyết và có trách nhiệm. Thêm nữa là không nên vội vã, phải có nhân lực mới thực hiện được’- nhà nghiên cứu Hoành Loan nhận định.

Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Phú Thọ- UBND tỉnh Phú Thọ đang phối hợp với các cơ quan của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tiến hành khảo sát lập hồ sơ trình UNESCO công nhận Hát Xoan là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp. Hát Xoan là loại hình nghệ thuật cổ, không được biết đến nhiều và cũng không có nhiều tài liệu khoa học nghiên cứu về loại hình nghệ thuật này, cho nên, việc lập hồ sơ về hát Xoan không đơn giản. PV Tổ Quốc đã có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan- nguyên Phó Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam về vấn đề này.

+ Thưa ông, hát Xoan không được biết đến nhiều so với các loại hình nghệ thuật khác đã và đang được đề nghị công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại như Ca trù, Quan họ. Xin ông cho biết rõ hơn về loại hình nghệ thuật này?

- Hát Xoan nằm trên một vùng đất cổ, so với những hình thức nghệ thuật cổ truyền của Việt Nam, hát Xoan cũng là một hình thức nghệ thuật cổ. Đây là loại hình nghệ thuật còn giữ được những dấu tích âm nhạc từ rất sớm, cũng là hình thức nghệ thuật có tính chuyên nghiệp của người Việt. Đã có một thời có sự tham gia của các nhà Nho địa phương, Hát Xoan tồn tại với đầy đủ tư cách của một nghệ thuật trên vùng đất cổ.

"Để làm được việc lập hồ sơ hát Xoan, theo tôi phải có một tổ chức thực hiện hồ sơ giữa các nhà khoa học và những người thực hiện hết sức tâm huyết và có trách nhiệm"- Nhà nghiên cứu Hoành Loan (Ảnh:H.G)

Nhưng có một yếu tố vô cùng quan trọng, đó là yếu tố lan toả và sức sống của hát Xoan. Đúng là hiện chỉ có thể chứng mình được rằng có 4 thôn (phường hát Xoan)- nghĩa là không rộng rãi, nhưng 4 phường hát này đi biểu diễn tới 18 đình làng khác nhau trong vùng mở ra một không gian nghệ thuật hát Xoan và các vùng phụ cận của hát Xoan. Hát Xoan tại hai vùng tả hữu song Lô tạo ra hai hình thức nghệ thuật hết sức quan trọng: Hát thờ và hát đón Đào.

Hát Thờ là hình thức hát ở cửa Đình. Về sau, các nhà Nho gọi là Khúc Đình môn (khúc hát cửa đình).

Hát Xoan có tổ chức hết sức chặt chẽ, có trùm phường. Hát Xoan không chỉ có ở 4 phường ấy mà phát tán và lan toả. Nếu chỉ ở 4 thôn ấy thì hát Xoan không đủ sức phát triển. 4 thôn hát ở 18 Đình suốt mùa lễ hội.

18 đình (làng) có 18 hình thức nghệ thuật khác nhau. Người VN ta vẫn có câu, trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ. Thôn nào làm sau cũng phải khác, phải hoành tráng hơn thôn làm trước. Đến giờ, tâm lý của người Việt vẫn vậy, nhà nào làm sau phải cao hơn nhà làm trước. Vì thế, khi hát Xoan đến trình diễn ở các làng thì nó kết hợp với hình thức nghệ thuật, yêu cầu nghệ thuật nổi bật ở làng đó mà thành ra một kiểu khác. Xét nghệ thuật của Xoan phải xét sức lan tỏa ở các vùng phụ cận.

+ Ông có nói đến văn hóa đón Đào trong hát Xoan, nghi thức này nghĩa là sao, thưa ông?

- Xưa các Đình phải mời mọc, đón tiếp phường Xoan đến hát rất long trọng tạo nên văn hóa Đón Đào. Mời Đào về phải có nghi thức. Chúng ta hiện nay còn biết một nghi thức đón Đào long trọng nhất, là lễ Đón Đào Đức Bác, tổ chức lễ trống quân, tất cả người đón Đào đều là những chàng trai trẻ trong làng, mặc quần áo trắng, đeo trống trước bụng, quấn khăn đỏ trên đầu. Khi Đào sang sông, từ bên bờ kia, thì bên bờ này, người đón Đào đã phải đánh trống chào đón. Đến khi, Đào lên bờ, người trai đón Đào trao trống cho Đào, Đào đeo trống và người nam gõ trống. Vừa đi vừa hát giao duyên với nhau đến tận cửa đình. Khi đến Đình, đoàn phải vào vái vua và hát thờ thánh. Đây chính là hoạt động tạo nên sự giao thoa văn hóa giữa hai làng. Đến đây, người cầm trịch là Đào Xoan, hát thờ thường diễn ra vào buổi sáng hoặc chiều, tùy theo yêu cầu của mỗi đình, buổi tối là hát giao duyên còn gọi là hát Đúm. Đúm là một túi vải nhỏ, trong đựng miếng trầu, quả cau, có khi là cái lược…. Ni Đào ném Đúm vào người ở làng đó, người nào bị đúm ném vào phải hát đối lại với Đào, không hát được thì chuyền Đúm cho người khác. Điều này làm nên sức lan tỏa của nghệ thuật hát Xoan, nếu như Quan họ, hay Ca trù chỉ có Đào hát với nhau thì hát Xoan thể hiện sức giao lưu mạnh mẽ. Nếu đến vùng nào thì hát Xoan sẽ trở thành trung tâm của vùng đó và giao thoa với dân ca của vùng đó.

Vui nhất là đêm kết thúc, với mục Múa mó cá (mò cá) giữa Đào Xoan và trai đình. Các cô Đào xinh đẹp, hát hay, múa dẻo đứng tạo thành lưới, trai làng là cá. Các cô Đào quây lưới để bắt cá. Trai làng có quyền mó vào các cô gái, nếu bị túm được thì các cô mang anh cá này đi tế thần, sau khi tế xong anh cá mới trở lại làm người.

Hát Xoan là loại hình nghệ thuật cổ, không được biết đến nhiều và cũng không có nhiều tài liệu khoa học nghiên cứu về loại hình nghệ thuật này

+ Chúng ta đang tiến hành các bước khảo sát để lập hồ sơ nhằm đưa hát Xoan trở thành Di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp của nhân loại. Theo ông, với đặc điểm cổ xưa của loại hình này, điều gì là khó khăn nhất khi lập hồ sơ?

- Có một điều mà tôi đã lưu ý những nhà quản lý khi định lập hồ sơ là không thể làm ở 4 thôn, nếu làm ở 4 thôn thôi thì không thấy được sức lan tỏa, sức sống của hát Xoan.

Lập hồ sơ đưa hát Xoan thành di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp là đúng đắn và xứng đáng với loại hình nghệ thuật này. Tuy nhiên, để thực hiện là rất vất vả, không nói làm mà làm ngay được, có những khó khăn mà theo tôi phải cực kỳ lưu ý là:

Vì khu trú trong vùng hẹp và xưa, vùng đất Phú Thọ so với các vùng khác đối với các nhà nghiên cứu là vùng xa xôi, rừng rú. Ít công trình khoa học, nghiên cứu vì thế ít có cơ sở dữ liệu.

Hai là các nhà nghiên cứu Việt Nam mới đọc được sơ lược và hiểu biết về nghệ thuật này còn mong manh, chưa có các nhà nghiên cứu lớn nghiên cứu về hát Xoan dưới góc độ lịch sử, văn hóa…

Ba là để chứng minh được sức lan tỏa ấy, phải nghiên cứu trên 18 làng, sẽ rất khó khăn và tốn kém nhưng nếu không thực hiện sẽ không chứng minh được sức sống, sức lan tỏa và tình cảm của cộng đồng đối với hát Xoan.

+ Từng nghiên cứu về hát Xoan nói riêng và được mời làm cố vấn cho nhiều chương trình lập hồ sơ các loại hình nghệ thuật khác, theo ông, việc lập hồ sơ hát Xoan cần chú ý vấn đề gì?

- Để làm được việc lập hồ sơ hát Xoan, theo tôi phải có một tổ chức thực hiện hồ sơ giữa các nhà khoa học và những người thực hiện hết sức tâm huyết và có trách nhiệm. Thêm nữa là không nên vội vã, phải có nhân lực mới thực hiện được.

Việc trước hết là phải khơi rộng ra các kho lưu trữ, thư viện để tìm xem có sách báo, bài nghiên cứu nào nói về hát Xoan không. Muốn vậy, phải có thời gian. Nhiều hồ sơ của chúng ta thất bại vì sự nóng vội.

Có những cái mình phải phục dựng, việc đó cũng cần thời gian và kinh phí. Như thời Viện Âm nhạc phục dựng trống quân Đức Bác, tôi phải mất 4 tháng để thực hiện đấy là chưa kể thời gian sưu tập tài liệu.

+ Hiện có những chương trình hát Xoan tại các lễ hội của vùng Phú Thọ, có thể lấy các chương trình đó làm căn cứ để lập hồ sơ không, thưa ông?

- Không, muốn được thế giới công nhận hát Xoan thì phải thực hiện cẩn trọng. Từ năm 1957 đến nay đã không còn hát Xoan trong cộng đồng, giờ chỉ là trình diễn Xoan một cách sân khấu hóa nhân ngày gì đó thôi. Hát 5, 3 bài Xoan rồi thôi thì không phải là sức sống của Xoan được. Hồ sơ làm vội vàng, không đạt chất lượng thì sẽ uổng công mà hát Xoan lại không được vị thế xứng đáng.

Hiện, các nghệ nhân không còn nhiều nhưng những người ở tuổi 70-80 nhớ về hát Xoan còn rất đông đảo. Đặc biệt, vẫn còn những Đào Xoan tầm tuổi 70, vẫn hát và nhớ được. Bên cạnh đó, về mặt âm nhạc học thì đủ và chúng ta có thể yên tâm về lời hát vì đã có lưu trữ tại Viện Âm nhạc.

+ Có nhà nghiên cứu cho rằng chúng ta chạy theo việc lập hồ sơ để được công nhận di sản này, di sản khác mà chính chúng ta lại không lưu giữ được, không truyền dạy cho con cháu hiểu được, ông nghĩ thế nào về vấn đề này?

- Tôi nghĩ ý kiến này được đưa ra trong giai đoạn chúng ta lập hồ sơ và thất bại nhiều. Việc được thế giới công nhận là di sản văn hoá của nhân loại rất có ý nghĩa. Nước nào có di sản được thế giới công nhận tức là nước ấy đã đóng góp cho thế giới một giá trị văn hóa. Một đất nước có lịch sử hàng mấy ngàn năm nhưng không có di sản nào được công nhận thì cũng không có giá trị gì.

Việc tập trung giới thiệu với thế giới về các di sản văn hóa của chúng ta là hợp lý và rất đáng ủng hộ. Từ 2003, hồ sơ di sản nằm trong pháp lý thế giới. Việt Nam có di sản được thế giới công nhận tức là hồ sơ được công nhận là tài sản thế giới do người Việt Nam quản lý, Việt Nam bảo vệ và thế giới có trách nhiệm bảo vệ.

Chúng ta còn nhiều di sản xứng đáng được công nhận là di sản của nhân loại nhưng chúng ta chưa thực hiện được hết, ta mới có vài di sản trong khi Trung Quốc có đến 40-50.

Chúng ta chưa nhận thức được hết những việc phải làm, khi đã được thế giới công nhận rồi thì phải bảo vệ nguyên vẹn, không cải biên.

+ Có nhiều ý kiến là truyền dạy và lưu giữ di sản bằng cách đưa vào trường học, nhưng thực tế, chưa có đánh giá nào về việc này?

- Tôi rất tán thành việc đưa các hình thức nghệ thuật vào trường học. Nói như vậy không như nhiều người hiểu là bắt trẻ học hát, múa… Đưa từng lớp học, tùy từng lứa tuổi, tùy đối tượng làm sao chỉ để học sinh biết chúng ta có loại hình nghệ thuật ấy, phân biệt được các loại hình nghệ thuật khác nhau của chúng ta, thế là đã được rồi. Ví dụ: học sinh tiểu học có thể học đánh vần chữ Ca trù, hát Xoan, Quan họ… đến một tuổi, một lớp học nào đấy thì học bài thơ đã được phổ cho điệu hát ca Trù, hát Xoan…, chứ không cứng nhắc là bắt các cháu hát được. Bên cạnh đó là kết hợp kể những câu chuyện liên quan đến những hình thức nghệ thuật để học sinh biết là có một văn hóa như thế. Như phương Tây họ dạy đàn Clarinet cũng đâu có bắt học sinh đánh được đàn mà chỉ cần treo cây đàn đó ở lớp học để học sinh biết đó là đàn Clarinet.

+ Vâng, xin cám ơn ông!

Hồng Hà (thực hiện)

http://travel.yahoo.com/;_ylc=X3oDMTEzcHBjbjYwBF9TAzM5NDUwMDAwMQRzZWMDdG9vbGJhcgRzbGsDdC1tYWlu