Music news from a Vietnamese traditional musician

Trong một cuộc hội thảo về âm nhạc cách đây chưa lâu, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam có nhận xét rằng: Một nền âm nhạc mà nếu nhìn vào chỉ thấy ca khúc nhạc pop thống lĩnh, thì có thể nói nền âm nhạc đó đang phát triển què quặt. Không đánh giá thấp vai trò của ca khúc, nhưng nếu chỉ có thế thì không thể đại diện và phản ánh đúng diện mạo âm nhạc đất nước.

Vậy nhưng hiện nay, nếu theo dõi trên các phương tiện thông tin đại chúng và nhìn vào đời sống biểu diễn ca nhạc, thì sẽ thấy, sự què quặt đó đang diễn ra hết sức trầm trọng.

Ca khúc nhạc trẻ, trong đó không hiếm những bài hát sáng tác theo kiểu “mì ăn liền” thống lĩnh khắp nơi, từ sân khấu biểu diễn cho tới quán hàng ngõ phố, nhạc chuông nhạc chờ… Còn nhiều trong số những người sáng tác ca khúc đó, chưa hề qua trường lớp, chỉ biết chút nhạc lý cũng bỗng chốc trở thành “nhạc sĩ”.

Nhiều ca sĩ không có được chất giọng tốt, cũng chẳng qua đào tạo thanh nhạc, nhưng vì biết cách “lăng xê”, đã rất dễ dàng trở thành ngôi sao.

Trong khi đó, những người thực sự có tài năng đã được thế giới công nhận như nghệ sĩ violin Bùi Công Duy, sau những năm tu nghiệp ở nước ngoài, khi về nước lại hầu như rất ít khi hiếm hoi được xuất hiện. Một tài năng biểu diễn, nhưng bây giờ chỉ làm công việc chính là giảng dạy. Các ca sĩ dòng nhạc thính phòng giao hưởng như Bích Thuỷ, Lan Anh, Thăng Long… cũng ít có cơ hội được tiếp cận công chúng. Nhiều người phải xoay xở bằng cách “pha trộn” dòng nhạc mình được đào tạo với nhạc nhẹ để dễ dàng đến được với người nghe hơn.

“Trong lĩnh vực biểu diễn âm nhạc thính phòng giao hưởng, opera, dường như chúng ta đang có tâm lý chuộng ngoại. Một số chương trình có tài trợ, đều mời những solist nước ngoài, quảng cáo PR hơi quá trong khi thực chất những nghệ sĩ đó chưa hẳn đã giỏi hơn nghệ sĩ trong nước. Thực tế những nghệ sĩ solist, những ca sĩ hát opera, thính phòng, giao hưởng trong nước có rất ít cơ hội biểu diễn” - nghệ sĩ violin Bùi Công Duy.

Nhiều nghệ sĩ biểu diễn nổi tiếng đã thành danh ở các cuộc thi quốc tế, khi trở về Việt Nam hầu như đều “im hơi lặng tiếng”. Chưa kể, nếu so sánh mức cát xê của họ với các ngôi sao nhạc nhẹ, thì có lẽ cũng không hình dung nổi sự mất cân bằng đã đến mức nào.

Ở lĩnh vực sáng tác, khi trò chuyện với nhiều nhạc sĩ, họ đều cho rằng, viết ca khúc chỉ là một mảng “rất nhẹ”. Theo họ, một nhạc sĩ chuyên nghiệp thực sự phải viết được khí nhạc. Và sáng tác khí nhạc mới đòi hỏi nhiều hơn trình độ, tài năng và sự chuẩn mực của người nghệ sĩ.

Trong một lần trò chuyện, nhạc sĩ Doãn Nho ngậm ngùi nói rằng, công chúng hầu như chỉ biết đến tên ông qua mấy ca khúc như "Năm anh em trên một chiếc xe tăng", "Người con gái sông La"... Còn ông thì cho rằng sự nghiệp của đời mình lại nằm ở những tác phẩm khí nhạc, với nhiều bản giao hưởng, hợp xướng, ballet và nhạc kịch... Nhưng, kể từ những năm chiến tranh, cho đến nay những tác phẩm ấy không hề được dàn dựng.

Những ca khúc của ông thì không ngớt vang lên khắp nơi. Còn ông thì giờ chỉ có một mong ước: có thể tổ chức một chương trình, dàn dựng và biểu diễn những tác phẩm khí nhạc của mình.

Nói chuyện với nhạc sĩ Trần Mạnh Hùng trong căn phòng cấp bốn đi thuê của vợ chồng anh ở tận Mai Dịch một chiều tối oi nồng và mất điện, thấm thía được phần nào sự hy sinh và lòng yêu nghề của người viết khí nhạc.

Được học hành bài bản và chuyên sâu về sáng tác khí nhạc, nhưng trong mười năm trời anh chỉ là một giảng viên hợp đồng với số tiền lương sau khi đã trừ đi các khoản chỉ còn lại 700.000 đồng. Để kiếm sống, anh phải viết ca khúc, làm hòa âm cho các ca sĩ nhạc trẻ. Còn để sáng tác một tác phẩm giao hưởng anh thường phải “đóng cửa” ngồi viết ba bốn tháng trời, ngưng hết mọi công việc kiếm thêm thu nhập khác. Nếu may mắn tác phẩm được dàn dựng hoặc thu âm, anh sẽ có thù lao cho mỗi lần đó là 500.000 đồng. Tác phẩm nào vượt “đỉnh”, cũng chỉ có thể được trình diễn hai lần trong một năm.

Nhưng anh vẫn cho rằng mình là người may mắn. Bởi anh biết rất nhiều đồng nghiệp của mình, cứ cặm cụi ngồi sáng tác, xong tác phẩm chỉ cất vào ngăn kéo hộc bàn, không biết bao giờ được vang lên.

Một bản nhạc dù hay đến mấy mà không được vang lên thì nó chỉ là tờ giấy vụn. Mà tác phẩm khí nhạc nếu để được dàn dựng và biểu diễn thì không hề dễ dàng chút nào. Nó đòi hỏi rất nhiều điều kiện tập luyện như trang thiết bị, nhạc công, chỉ huy dàn dựng... Trong điều kiện khán giả cho khí nhạc chỉ là một bộ phận công chúng hẹp, nên chẳng nhà tài trợ nào mặn mà bỏ kinh phí ra để thực hiện.

Vậy nên, rất nhiều tác phẩm giao hưởng của các nhạc sĩ của Việt Nam vẫn còn cất trong ngăn kéo, không có  cơ hội đến được với công chúng.

Nhạc sĩ Doãn Nho từng tâm sự, để dàn dựng một chương trình khí nhạc, cần khoảng 200 triệu đồng. Con số đó không là gì so với kinh phí tổ chức một chương trình nhạc nhẹ, nhưng lại là khổng lồ so với tài sản của người nhạc sĩ sáng tác khí nhạc. Nếu không có ai tài trợ, không có đơn vị nào bỏ chi phí đầu tư, thì mơ ước giản dị  như của nhạc sĩ Doãn Nho cũng chỉ là mơ ước.

Điều đó cũng lý giải vì sao, các nhạc sĩ dẫu có được học hành bài bản và tâm huyết với nghề đến mấy, cũng hiếm hoi có người tâm huyết với công việc sáng tác nhạc hàn lâm, giao hưởng thính phòng.

Sinh năm 1973, nhưng Trần Mạnh Hùng là nhạc sĩ gần như trẻ nhất được ghi tên trong danh mục những tác giả có tác phẩm giao hưởng dành cho Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam nhân kỷ niệm 50 năm thành lập. Anh cũng là người trẻ nhất trong những năm gần đây liên tiếp nhận giải thưởng của Hội Nhạc sĩ dành cho tác phẩm khí nhạc.

Và nhìn lên thế hệ nhạc sĩ trước anh có viết khí nhạc là các nghệ sĩ Trọng Đài, Hoàng Lương, Đặng Văn Bông, Đỗ Hồng Quân... Nghĩa là cách nhau đến gần hai thập kỷ. Nghĩa là khí nhạc Việt Nam, ở lĩnh vực sáng tác, cũng đã đứt nhịp khá lâu rồi...