Phạm Quang Tuấn : Vài nhận xét về tác phẩm biên khảo Nhạc khí Dân tộc Việt
Thật khó tả nổi nỗi ngạc nhiên, khâm phục và vui mừng của tôi khi đọc tác phẩm Nhạc Khí Dân Tộc Việt của Võ Thanh Tùng. Ngạc nhiên vì rất ít tác phẩm biên khảo ở Việt Nam đạt được những tiêu chuẩn gay gắt mà thế giới ngày nay đòi hỏi . Vui mừng vì trong khung cảnh khó khăn đó, có một tác phẩm - mà lại là một tác phẩm về âm nhạc - đã đạt được những tiêu chuẩn khe khắt đó. Và khâm phục một tác giả đã hy sinh thời giờ, tâm huyết để âm thầm thực hiện một công trình biên khảo - phổ biến hữu ích cho gia tài văn hóa Việt Nam.
| Vài nhận xét về tác phẩm biên khảo Nhạc Khí Dân Tộc Việt | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 14:12' 02/01/2004 (GMT+7) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
Nhạc Khí Dân Tộc Việt là một công trình biên khảo multimedia đầu tiên của Việt Nam xứng đáng với danh hiệu này. Nguyên bộ là một cuốn sách bìa cứng in rất đẹp và một CDROM, nhưng về mặt sử dụng thì CDROM có ích hơn. Chủ đề là nhạc khí dân tộc Kinh (không có nhạc khí các sắc tộc khác). Sách này là luận án bằng thạc sĩ lý luận âm nhạc của Ns. Võ Thanh Tùng và đã được giải thưởng Âm nhạc Việt Nam năm 2001. Âm nhạc truyền thống Việt Nam là một loại nhạc khó truyền đạt gián tiếp vì không có ký hiệu nào có thể diễn đạt được những uyên áo của thang âm và những tô điểm luyến láy, mổ, rung v.v. đặc sắc của nó. Từ xưa đến nay, nhạc truyền thống Việt Nam chỉ được lan truyền bằng một cách duy nhất là từ thầy tới trò. Đó là một hãnh diện (ngầm) của các nhạc sư Việt Nam, nhưng đồng thời cũng là một lý do tại sao nhạc truyền thống càng ngày càng mất chỗ, kém thịnh hành so với nhạc phương Tây. Một thanh niên ham thích tân nhạc có thể tìm một trong vô số những cuốn sách tự học ngoài tiệm sách hay trên internet và đi càng ngày càng sâu vào nhạc Tây phương. Nhưng nếu muốn đi vào nhạc truyền thống Việt Nam cách đó thì ...vô phương! Ngay cả những tác phẩm mang tiếng là khảo cứu về âm nhạc cổ truyền Việt Nam của những nhà nghiên cứu nổi tiếng trong và ngoài nước cũng ít khi đạt được yêu cầu vì chỉ ...nói cho những người đã biết rồi, chẳng hạn có thể kể thể loại này thể loại khác, điệu thức này, hơi nọ bằng chữ viết, chứ không truyền đạt được cho người đọc là tác giả đang thực sự muốn nói cái gì. Một cuốn sách nghiên cứu về cổ vật có thể dùng ảnh để truyền đạt được hình dáng cổ vật đó ra sao, chứ một cuốn sách về cổ nhạc thì không thể! Và điều đó khiến nhiều tác phẩm về nhạc truyền thống trở thành phiếm diện, chỉ mô tả bằng chữ mà không truyền đạt được ý. Nếu giả dụ âm nhạc đó thất truyền thì không thể tái tạo bằng kho sách đã viết. Với Nhạc Khí Dân Tộc Việt, nhạc sĩ Võ Thanh Tùng đã tìm thấy một giải pháp tuyệt vời cho vấn đề truyền đạt nhạc truyền thống Việt Nam. Multimedia cho phép ông có thể diễn đạt mọi âm thanh mà không phải đi qua ký hiệu (visual symbol). Mỗi ngón nhạc, câu nhạc có thể vừa đọc trên trang hình, vừa nghe qua wave file mà không sợ bị mất một microtone nào. Tác phẩm không có một mục lục duy nhất, mà có nhiều "mục lục" khác nhau tùy theo sự quan tâm của độc giả. Đây có thể là một quan niệm mới mẻ cho những người chỉ quen đọc sách, nhưng rất tự nhiên và hợp lý trong thế giới điện tử. Mục lục "Tham khảo toàn diện" được chia như sau:
Và cuối cùng là một hyperlink index xếp theo abc để tiện cho người đọc đến thẳng tiết mục mà mình quan tâm. Index đầy đủ chi tiết là một cái không thể không có trong bất kỳ tác phẩm nghiêm túc hay bán - nghiêm túc nào của các nước tân tiến, nhưng rất hiếm trong các tác phẩm ở Việt Nam! (Thực ra, index cũng không có trong cuốn sách NKDTV, mà chỉ có trong CDROM.) Tên tác phẩm là Nhạc Khí Dân Tộc Việt, nên dĩ nhiên việc mô tả các nhạc khí là quan trọng hơn hết. Mỗi nhạc khí được thứ tự mô tả đầy đủ theo các mục: Giới thiệu sơ lược Xếp loại Hình thức cấu tạo Màu âm Kỹ thuật diễn tấu Vị trí nhạc khí trong dàn nhạc Các nhạc khí tương tự ở Ðông Nam Á Sau khi được mô tả kỹ lưỡng, tác giả đưa tới tiết mục "Các nhạc khí tương tự ở Ðông Nam Á": điều này cho thấy tác giả đã lưu tâm đặc biệt đến xuất xứ và chỗ đứng của nhạc khí Việt Nam trong khung cảnh thế giới. Vì các nhạc khí đều được mô tả theo khuôn mẫu đó, nên xin lấy một ví dụ tiêu biểu: đàn nguyệt. Bấm lên index ở chữ Đ (hoặc tuần tự qua các links: Các bộ nhạc khí / nhạc khí dây / nhạc khí dây gảy / đàn nguyệt), ta tới trang đàn nguyệt. Một tấm hình cho ta thấy ngay hình dáng của đàn. Trong phần giới thiệu sơ lược, cho biết các tên khác nhau (đàn kìm, vọng nguyệt cầm, quân tử cầm) và công dụng tổng quát. Hình dáng, kích thước, chất liệu của đàn, phím và dây đàn được tả kỹ càng. Hệ lên dây (tuning) tả đầy đủ theo ký âm Tây phương và truyền thống (hò, xự, sang...), rồi tới một đoạn độc tấu bài Lưu Thủy Trường bằng wav format và ký âm Tây phương. Ảnh kèm theo cho thấy tư thế gảy đàn. Những kỹ thuật đặc biệt cả tay phải lẫn tay trái: ngón phi, ngón rung, ngón nhấn, ngón nhấn luyến, ngón nhấn láy, ngón vỗ, ngón vuốt, v.v. được tả bằng ký âm và đôi khi có âm thanh. Sau đó nói về vị trí đàn nguyệt trong các dàn nhạc (với hyperlink tới các chương liên hệ về các dàn nhạc này: dàn bát âm, dàn nhạc lễ). Cuối cùng nói về đàn chapet (chapey) của Campuchia là một loại đàn tương tự nhưng không có nhấn luyến. Sự thực, không có lý do gì để nói rằng dạy hay học nhạc cổ truyền (ít ra là tới một mức độ biết chơi và biết nghe cho đúng) thì khó hơn là dạy hay học một ngoại ngữ để nói và nghe cho chuẩn: đã có rất nhiều phương pháp multimedia dạy ngôn ngữ một cách hữu hiệu. Trong thế kỷ 21, nếu nhạc truyền thống Việt mà không được phổ biến rộng rãi, ít ra là trong thính giả Việt Nam, và đóng một vai trò xứng đáng trong âm nhạc đương đại của Việt Nam, thì chỉ có thể qui lỗi cho các nhà hữu trách về giáo dục và nghiên cứu âm nhạc Việt Nam không nhìn thấy chiếc đũa thần mà Bill Gates đã để ngay trước mắt họ. Phạm Quang Tuấn (Theo www.talawas.org ) http://giaidieuxanh.vietnamnet.vn/nhaccudantoc/2004/01/43014/ | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
