Music news from a Vietnamese traditional musician

Ý tưởng cải tạo cây đàn hồ để có được cây hồ trung (có âm vực trầm tương đương violoncello) và cây hồ trầm (có âm vực trầm tương đương contrebasse) là điều làm nhạc sĩ Lý Trọng Hưng trăn trở nhiều nhất. Bởi vì hình dáng và cấu trúc của đàn hồ khó có thể tạo nên một cây đàn lớn để có âm vực trầm. Ông đã nghiên cứu cả những mẫu hồ trung và hồ đại cải tiến của Trung Quốc nhưng cũng không rút ra được điều gì khả thi.

Đàn hồ trung của Trung Quốc

Với cây hồ trung của Trung Quốc, khi diễn tấu, âm thanh dội ngược ra phía sau, vì loa đàn quay ngược vào trong (Hình 1). Cây hồ đại khắc phục được điểm vừa nêu nhưng ngựa đàn và cần đàn tựa trên thành đàn bằng gỗ chứ không tựa lên mặt đàn được căng bằng da (Hình 2). Vì vậy, đó là âm thanh cộng hưởng của chất liệu gỗ chứ không phải của mặt da căng như đàn nhị.

Dựa trên nguyên tắc tạo màu âm của đàn nhị (âm thanh cộng hưởng trên mặt da căng), ông đã nghĩ ra một mẫu đàn mới (Hình 3). Cần đàn không có phím (như đàn violoncello) mắc 4 dây Do, Sol, ré, La (cao độ như đàn violoncello), nhưng dây được dùng là loại dây gân và dây lõi gân thay cho dây kim loại và dây có lõi kim loại. Mặt đàn có căng một tấm da tròn lớn, ngựa đàn được đặt trên đó để có được âm thanh cộng hưởng từ mặt da căng, hai bên mặt da có lỗ thoát âm để âm thanh thoát ra phía trước như đàn violoncello. Đàn có chân chống và cần đàn tựa vào vai, nhạc công ngồi chơi đàn như đối với violoncello.

Đàn hồ đại của Trung Quốc

Ý tưởng tạo ra cây hồ trung và hồ trầm là để có được những cây đàn đảm trách phần trầm, có âm sắc hài hòa với bộ dây kéo Việt Nam (líu, nhị, hồ), đồng thời là những cây đàn cho âm thanh trầm của loại đàn dây kéo cung vĩ, như tính chất của violoncello và contrebasse. Trước đó ông đã cải tiến từ cây đàn tứ để có cây tứ trầm, nhưng cây tứ trầm là cây đàn trầm với tính chất âm thanh của đàn dây gảy.

Tại Hà Nội, ông đã cùng những người thợ làm đàn tạo ra cây hồ trung và mang về Đoàn Ca múa dân tộc Trung ương. Nhưng vấn đề là phải có nhạc công để chơi cây đàn này. Với cấu tạo cần đàn và hệ thống dây giống như violoncello, những nhạc công violoncello là những người có thể diễn tấu tốt nhất cây hồ trầm do nhạc sĩ Lý Trọng Hưng tạo ra.

Mẫu dàn hồ trung của Ns Lý Trọng Hưng

Theo lời kể của nhạc sĩ Lý Trọng Hưng, các nhạc công của chúng ta thời bấy giờ còn mang tâm lý tự ti khi chơi những nhạc cụ dân tộc, họ vẫn cảm thấy tự hào khi chơi violon, violoncello... hơn là chơi đàn nhị, đàn bầu... Hơn nữa, có lẽ do hình dáng đàn hồ chưa được thanh thoát, thẩm mỹ nên những nhạc công violoncello không ai chịu chuyển qua cây đàn này.

Cũng giống như trường hợp cây đàn violon của nhà vật lý học người Pháp Félix Savart. Cây đàn do ông chế tạo (đầu thế kỷ 19), tuy chưa thể là đối thủ của Stradivarius nhưng âm thanh hay hơn nhiều so với một số hiệu đàn khác. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng thuộc về các nhạc công, không ai dùng nó để biểu diễn, vì cây đàn của Savart có hình vuông, thô kệch như một "cỗ quan tài". Đấy cũng là bài học quan trọng cho những nhà cải tiến hoặc sáng tạo nhạc cụ.

Thế là cây đàn hồ trung không có điều kiện để thể nghiệm, và ý tưởng tạo ra đàn hồ trầm cũng mãi mãi chỉ là bản vẽ trên giấy, không hơn gì số phận của đàn hồ trung.

• Hữu Trịnh