Tiếng Đàn Cò và Câu Hát Dân Ca / Phỏng vấn
Tết in Seattle năm nay rơi vào những ngày mưa nhiều nhất trong năm. Điều này đúng ra cũng chưa hẳn là trở ngại cho những người dân bản địa đã quen với cái tính mít ướt của bầu trời đa cảm ở tiểu bang Washington. Nhưng thật ra, theo ý đa số các ông, cái níu chân người ta nằm nhà là chương trình đấu bóng NFL (National Football League), lọt vào cuối tuần. Đó là ngày mà nhiều người hồi hộp chờ đợi mong đội nhà Seahawks thắng trận đấu với Pittsburgs trong Super Bowl này (rốt cuộc đã thua to !). Điều này đã làm giảm rất nhiều số người tham dự tổ chức Tết in Seattle.
Nhạc sĩ Trần Quang Hải đã có mặt trên sân khấu vài phút sớm hơn giờ trình diễn. Anh đang sắp đặt các nhạc cụ trên bàn. Chiếc đàn tranh, cây đàn Cò, (Đàn Nhị) và nhiều dụng cụ linh tinh nho nhỏ thuộc về đàn môi đều được bày biện theo thứ tự chương trình mà anh sẽ biểu diễn.
Ngoài khả năng điêu luyện về đàn tranh và đàn cò, những nhạc cụ đã có khá nhiều nhạc sĩ sử dụng, nhạc sĩ Trần Quang Hải độc nhất nổi tiếng về biểu diễn Đàn Môi (Jew’s Harp), Muỗng. Anh lần lượt trình diễn nhiều loại đàn môi mà anh sưu tập được từ các quốc gia khác nhau. Trước khi biểu diễn một thể loại, anh giảng giải rành mạch xuất xứ của nhạc cụ bằng cả hai ngôn ngữ Anh và Việt (cho khán thính giả Việt ở Mỹ). Tiếp đến màn biểu diễn Muỗng cũng ngoạn mục không kém. Nhạc sĩ Trần Quang Hải trình bày cách anh thao tác hai cái Muỗng, trông thật đơn giản, nhưng người viết tin rằng khó ai có thể luyện được để biểu diễn như anh.
Hàng ghế phía trước chúng tôi có một số người Mỹ gốc Âu Châu say mê thưởng thức buổi trình diễn. Họ theo dõi chăm chú và tấm tắc trong những cái lắc đầu thán phục tài nhạc sĩ mỗi khi những âm thanh từ nhạc cụ nhỏ xíu để bên miệng đã cọng hưởng (1) được tới mức tối đa.
Sau những màn độc diễn náo nhiệt vì những tiếng vỗ tay của khán giả, nhạc sĩ bắt đầu giới thiệu đến ca sĩ Bạch Yến. Sau lưng tấm bích chương chắn che phía góc trái của sân khấu, khán giả có thể nhìn thấy hơn phân nửa của một vóc dáng bé nhỏ của một cô gái trong bộ áo « cập » (5 tà, áo lễ,áo hội) của vùng Bắc Ninh màu hồng đậm, lót hồng dợt.
Ca sĩ Bạch Yến bước ra sân khấu chào khán giả bằng một vòng tay trước ngực, cúi xuống thật sâu một cách trang trọng, đi đôi với nụ cười tươi thắm và niềm nở trên môi. Trên đầu ca sĩ Bạch Yến vấn tóc đuôi gà (bao nhung) tạo nên một dáng vẻ đặc biệt y phục miền Bắc. Bên cạnh, người nhạc sĩ với cây đàn cò (cái Nhị, đàn Nhị) đang với tay lên đầu cán so dây và bắt đầu kéo những âm thanh truyền thống của dân Việt. Những bài Dân Ca và điệu Lý và bài HÒ HỤI, bài hát làm việc của miền Trung được làm sống động thêm nữa khi ca sĩ Bạch Yến “mời khán giả tham gia trình diễn”. Nhân cơ hội này, hai đứa bé cháu của nhạc sĩ Trần Quang Hải 5 và 8 tuổi được trổ tài phụ diễn rất ngoạn mục.
Khán cảnh như thế, thính âm như thế, những người đã từng sống ở Việt Nam hơn mười năm trước làm sao khỏi bị xao xuyến như gặp phải một cố nhân đã xa nhau hàng hai ba mươi năm ?
Sau màn trình diễn, cặp nghệ sĩ lừng danh đã thân thiện đứng chụp ảnh với các khán giả ái mộ, Chúng tôi chờ đến người khách cuối cùng mới bước đến xin phép được phỏng vấn riêng. Được hân hạnh xem chị trình diễn trên sân khấu vài lần, nhưng hôm nay diện kiến tận mặt anh và chị lần đầu tiên là một hân hạnh rất lớn đối với chúng tôi.
ĐT (Đạm Thủy): Thay mặt cho điện giai phẩm “thoinayonline.com” xin anh và chị cho biết vài chi tiết liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp về văn nghệ của anh và chị. ĐT xin bắt đầu hỏi chị trước.
ĐT: Thưa chị. khi nhắc đến chị, những người bạn vong niên của chúng em thường nhắc “Bạch Yến Moto Bay đó mà, nàng oai lắm”. Vậy xin chị cho biết chị bắt đầu “bay Moto” từ lúc nào, cơ hội nào để chị học bay moto, và những kỷ niệm về thời đó.
BY (Ca sĩ Bạch Yến): ………… Lúc đó tôi có người Cậu Út (em của Mẹ tôi) đã đào tạo một đoàn Môtô Bay Việt Nam người lớn (các anh chị con của anh, chị của Mẹ tôi) , ông nảy ra sáng kiến dựng một đoàn thiếu nhi khác người. Hơn nữa khi đó gia đình chúng tôi vừa không may bị cháy rụi nhà…
ĐT: Chị có thể cho biết nguyên nhân hay cơ hội đưa chị ra nước ngoài sinh sống ?
BY: ………. Sau khi bị một tai nạn khá trầm trọng chúng tôi bị bắt buộc phải ngưng làm Môtô Bay, tôi trở lại với âm nhạc. Tôi thật sự đi hát “nghề” từ năm 1956 tới 57 tôi bắt đầu kiếm được nhiều tiền hơn, tôi đã dành dụm và tự đi Pháp học hát. Kế đó tôi may mắn được hãng dĩa POLYDOR mời thâu thanh và tôi đã thâu 3 dĩa 45 vòng (12 bản) xong tôi quay về V.N. thì được ông ED. Sullivan mời sang Hoa Kỳ hát trong buổi truyền hình lớn và nổi tiếng nhứt thời 1965 (có tới hơn 30 triệu khán gỉa toàn xứ Mỹ đón xem). Buổi truyền hình này nổi tiếng và tiếp tục có đông khan gỉa coi nhiều nhứt cho tới khi ông ED. Sullivan qua đời.
ĐT: Theo quan niệm của chị thì chi tiết nào quan trọng nhất trong việc trình diễn một bài hát ?.
BY: ………. Theo riêng tôi, khi chọn một bản để hát; trước nhứt là âm điệu (melody) hay, và thích hợp với mình, sau đó nghe kỹ lời ca.
ĐT: Thưa chị, trong những bản nhạc có những chỗ không tương ứng giữa các dấu trầm bỗng của tiếng Việt trong cung nhạc. Điều này có quan trọng hay không? Nếu có, chị cho vài thí dụ và đề nghị cụ thể với các nhạc sĩ về việc ký âm .
BY: ………. Tôi rất tôn trọng nhạc và lời của tác gỉa. Nhưng đôi khi có những bản tôi rất thích mà không hát vì nhiều chỗ lời viết không đúng dấu với nhạc (hoặc ngược lại) nếu tôi quen với tác gỉa thì điện thoại hoặc viết thư ngỏ ý mình. Thí du: Đoạn giữa của bản CHO EM QUÊN TUỔI NGỌC của anh LAM PHƯƠNG Hơi men nồng cũng chẳng “Đủ say” hát vào nốt trầm nghe trái tai, tôi có xin phép tác gỉa sửa lại là “VỪA SAY “ dấu huyền êm hơn, xuôi tai hơn mà vẫn không đổi nghĩa của bản nhạc. Tác gỉa đã đồng ý. từ đó tôi hát bản này HƠI MEN NỒNG CŨNG CHẲNG “ VỪA SAY “.
Có những bản mà tôi đã nghe từ hồi nhỏ tới giờ thường bị khó chịu mà nhiều ca sĩ lớn nhỏ đều hát là bản “ĐÀN CHIM VIỆT “ cùa ông Văn Cao sáng tác từ thời 30? đoạn GIỮA của bài đó mà tôi thường nghe :
Chìm Đàng bay qua Bắc sang Trung thật ra lời ca là CHIM ĐANG bay qua Bắc sang Trung
ÀI THÀ hương nghe réo rắt oanh ca thật ra lời ca là AI THA hương nghe réo rắt oanh ca
Có rất nhiều bài tôi không thể kể ra đây bây giờ, tôi xin trích một bản tượng trưng, nhứt là THƠ lại càng phải tôn trọng lời hơn, thí du:
TIỄN EM Thơ CUNG TRẦM TƯỞNG Phổ nhạc PHAM DUY (đoạn cuối) Nơi Em có trăng soi anh một mình Ơ LÁI thay vì viết nhạc cho đúng Ở LẠI. Ông Phạm Duy bất kể lời thơ mà chỉ nghĩ tới đặt đúng ĐIỆP KHÚC cho đúng với đoạn đầu LÊN XE TIỄN EM ĐI CHƯA BAO GIỜ BUỒN THẾ…nơi em có trăng soi anh một mình Ơ LÁI, Ơ LÁI là gì? Thay vì viết nhạc cho hợp với dấu thì đúng lời của bài thơ hơn. Tôi sẽ bàn về các dấu trong âm nhạc Việt Nam sau.
ĐT: Thường thì các nghệ sĩ phải có thêm một nghề phụ hay chính để có thể sinh nhai, ca sĩ Bạch Yến có biệt lệ không ạ?
BY: ………. Trong số các nghệ sĩ quanh thế giới chỉ có số ít được thành công và sống bằng nghề “nghệ thuật” còn phần lớn nghệ sĩ đều phải có một nghề phụ để kiếm sống, vì nghề làm nghệ thuật rất bấp bênh thành công nhiều thì có thể là triệu phú, nhưng nếu chỉ thành công vừa vừa mà không có nghề bên cạnh thì … chấm thất nghiệp dài dài.
Tôi không phải triệu phú nhưng rất may mắn chỉ đi hát để sống từ ngày bước chân lên sân khấu tới giờ. Có lẽ nhờ tôi hát Tân Nhạc được mà hát nhạc Dân Tộc cũng được nên tôi “ĐƯỢC “ bận rộn mời diễn quanh năm.
ĐT: Chị có thể nhớ đã đi trình diễn bao nhiêu lần ở những quốc gia nào không?
BY: ………. Tôi xin kể tóm tắt như sau: 2 năm ở Âu Châu Pháp (France), Bỉ (Belgium, Belgique), Áo (Austria, Autriche), Đức (Germany, Allemagne), mỗi đêm diễn 1 lần (không có ngày nghỉ).
12 năm ở Bắc Trung và Nam Mỹ tôi diễn 2 lần mỗi đêm và 6 ngày mỗi tuần. Bắc Mỹ tôi đã diễn ít nhứt 2 thành phố trong 46 tiểu bang cho khán gỉa Hoa Kỳ. Tôi đến diễn ba năm 4 lần Mexico City và Acapulco cho khán gỉa nhiều nước khác nhau (trừ V.N.), mỗi năm diễn 3 tháng. Một lần (2 tuần) diễn trong phòng chánh của khách sạn quốc tế HILTON INTERNATIONAL và xuất hiện mỗi ngày ở truyền hình ở PANAMA (TRUNG MỸ). Một lần ở CARACAS xứ VENEZUELA (NAM MỸ) trong buổi truyền hình nổi tiếng nhứt (thời 70) với ông Amador BENDAYAN. Một lần xuất hiện ở truyền hình ở BOGOTÁ xứ COLOMBIA (NAM MỸ). Bốn tuần ở Curaçao ANTILLES.
ĐT: Gần đây, đột nhiên xuất hiện ca sĩ Trường Vũ ca giống như Chế Linh. Ca sĩ Bạch Yến đã hát khắp nơi từ rất lâu, có bao giờ chị để ý xem có ai có tiếng hát giống Bạch Yến, hay ít nhất là cách trình diễn giống chị hay chưa?
BY: ……….Trong nhiều năm qua tôi ước mong gặp người hát giống tôi (như ngày xưa tôi rất thích bà Édith PIAF hay DALIDA mà tôi đã bắt chước y hệt). Tôi chỉ thấy có cô Em cô cậu của tôi là Uyên Phương giọng rất giống tôi nhưng trong và hay hơn giọng tôi. Cách trình diễn thì hoàn toàn khác.
ĐT: Trong các ngôn ngữ trình diễn, chị thích trình diễn bài hát thuộc ngôn ngữ nào nhất? Xin chị cho biết động lực nào hay cơ hội nào khiến chị thích hát mỗi ngôn ngữ khác ?
BY: ………. Lúc chưa đi ngoại quốc học hát, tôi thường bắt chước hết ca sĩ ngoại quốc nọ tới ca sĩ ngoại quốc kia hát tiếng Pháp đến tiếng Anh (tuy chưa biết nói tiếng Anh). Sau khi đã có học hát và học cách lên sân khấu, tôi có nhiều nhân cách (personality) thì thấy không phải chỉ trong nước hát nhiều thứ tiếng lương cao hơn mà ở hải ngoại cũng lợi hơn, tôi có chỗ đứng đặc biệt hơn ca sĩ Tàu, Nhựt, Đại Hàn… họ đã ở Hoa Kỳ từ 50 tới 100 năm trước tôi dĩ nhiên chỉ hát tiếng Anh thôi thì tài nào tôi cạnh tranh nổi họ. Nhờ tôi hát những thứ tiếng mà những ca sĩ Á Châu khác hát không giỏi hoặc không hát được như tôi hát, tiếng Tây Ban Nha (Spanish, Español) tiếng Pháp (French, Français) hay tiếng Ý (Italian, Italien, Italiano) tiếng Do Thái (Hebrew, Hébreu)…
Tôi thích hát tiếng Tây Ban Nha qua những bài tình nức nở hơi đau khổ. Tiếng Ý thì bel Canto, tiếng Anh thì hát điệu Swing, tiếng Pháp thì điệu Valse chẳng hạng, nhưng đôi tôi cũng nghịch hát tiếng Pháp qua điệu Bossanova cho lạ, thay đổi không khí bình thường.
ĐT: Chị có ra CD để bán ngoài thị trường hay không,. Và nếu có, được bao nhiêu CDs ? Trong cuốn CD Souvenir, chị đắc ý nhất bài nào nhất? Xin cho biết một tí giai thoại của bài hát đắc ý đó nếu có.
BY: ………. CD “Souvenir” tôi thích tất cả vì đó là những bản kỷ niệm (như tên tựa của CD Sovenir) mà tôi đã và đang gặt hái nhiều thành công, tôi còn nhiều bài khác đắc ý và luôn được ưa thích mà tôi vẫn và sẽ hát vì tôi vẫn còn được yêu cầu hát lại. Tôi sẽ hát lại những bản nhạc đó cùng những sáng tác mới trong lần xuất hiện tới ở vùng Virginia bên Mỹ, và Paris mừng 50 năm đi hát của tôi.
ĐT: Thưa chị, đàn bà không thể nói tuổi cho người khác. Nhưng ĐT xin hỏi chị những bí quyết hay thói quen về bất cứ vấn đề nào đã giữ cho chị thân hình vẫn thon nhỏ và gương mặt trẻ trung cho đến hôm nay?
BY: ………. Tôi sanh năm 1942. Mỗi sáng uống 1 lít 1/2 nước, chỉ tập thể dục2 phút mỗi ngày và ngừng ăn trước khi no. Tôi không kiên cử ăn bất cứ món nào. Tôi không ăn thịt HEO vì… tôi đạo Do Thái Ha ! Ha! Ha!
ĐT: Cám ơn chị đã chia xẻ tâm tình. Chị có muốn nói gì thêm với các bạn đọc điện giai phẩm thoinayonline.com hay không ?
BY: ………. Nếu quý vị thật lòng yêu nghệ sĩ tôi mong quý vị tiếp tục ủng hộ nghệ sĩ nói chung bằng cách mua CD hay DVD chớ nên mượn hay nhờ bạn COPY. Khi copy CD hay DVD quý vị vô tình giết chết nghệ sĩ.
Hết phần 1 của cuộc phỏng vấn do Đạm Thủy phụ trách, tháng 2, 2006