Music news from a Vietnamese traditional musician

Tuy nhiên, cũng có những ca khúc mang tham vọng sử thi, với quy mô hoành tráng và cấu trúc phức tạp -  ví dụ như Trường ca sông Lô của Văn Cao hay Du kích sông Thao của Đỗ Nhuận ... Những ca khúc như thế không nhiều đã đành, chúng cũng chỉ thích hợp với những giai đoạn mà số phận của mỗi cá nhân dường như mờ nhạt hẳn trong các biến cố lịch sử lớn lao quyết định sự tồn vong của cả cộng đồng. Còn nói chung, ca khúc là một miniature, có thể làm hành trang bỏ túi cho bất kỳ một cuộc lãng du cảm xúc nào. Nói thì thế, nhưng ca khúc không hề kém cạnh những tác phẩm khí nhạc đồ sộ về năng lực chi phối đời sống tâm lý con người cũng như sức mạnh xã hội. Một bản symphony kinh điển giống như một con voi có thể làm chúng ta choáng ngợp cả về kích thước không gian/thời gian cũng như tầm khái quát trong tư tưởng và cảm xúc, nhưng trong đời sống hàng ngày có mấy khi chúng ta gặp voi? Những sinh vật kề cận chúng ta nhiều nhất và thường trực nhất chỉ có thể là những miniatures của Tạo hoá như … ruồi chẳng hạn! 

Tôi không định ví ca khúc như ruồi, mặc dù trên nấc thang sáng tạo của Thượng đế thì ruồi chưa chắc đã thấp kém hơn voi, nhưng dẫu sao chúng ta cũng chung sống với các tạo vật bé nhỏ và năng động ấy hàng ngày tới mức sự tuyệt chủng của chúng có thể khiến nền văn minh nhân loại lật sang một trang khác. Cũng có thể sự tuyệt chủng của ruồi sẽ làm cân bằng sinh thái trên hành tinh của chúng ta bị đảo lộn và gây ra những tác hại mà con người chưa nhìn ra. Nhưng dù sao thì hình như không có ruồi vẫn tốt hơn! 

Còn ca khúc, sản vật nhân tạo gần gũi và thường là cũng tự nhiên như … ruồi ấy, nếu mất đi thì cuộc sống của chúng ta sẽ như thế nào? Chúng ta có thể sống mà không cần đến ca khúc cũng như có thể sống mà không cần đến các thứ symphony, concerto, sonate … nhưng chắc chắn là vì chúng ta sẽ phải có một loại hình tổ chức âm thanh khác thay thế. Con người không thể sống không cần đến nghệ thuật bởi nghệ thuật có những chức năng mà không một loại hình sinh hoạt tinh thần nào khác có thể thay thế. Mặt khác, con người có nhu cầu tổ chức lại “phông nền” âm thanh cho cuộc sống của mình nhằm thoát khỏi những “phông nền” âm thanh tự nhiên, dẫu không phải lúc nào nỗ lực của con người cũng thành công, và bản thân việc tái tổ chức này cũng cần được xét lại về nhiều mặt. 

Ca khúc đang đóng vai trò “phông nền” âm thanh cho cuộc sống của chúng ta, do đó, diện mạo và số phận của nó phải được xem xét trên cơ sở kinh tế - xã hội, và nhất là trong đời sống tâm lý của cộng đồng. Mỗi thành viên của cộng đồng có một số phận riêng, đồng thời gắn chặt số phận của mình vào số phận cộng đồng. Mỗi thăng trầm hay khúc quanh nẻo rẽ của số phận cá nhân đều được “đính kèm” một hay vài ca khúc nào đó, cũng như mỗi thăng trầm hay khúc quanh nẻo rẽ của lịch sử dân tộc cũng được “đính kèm” một vệt ca khúc hay một khuynh hướng âm nhạc. Khi những ca khúc ấy đã trở thành ký ức thì chúng là tài sản tinh thần của cá nhân hay cộng đồng. 

Điều ấy có nghĩa là chúng ta phải đối xử với các ca khúc, tất nhiên là những ca khúc tiêu biểu và có giá trị lịch sử (chứ chưa chắc đã có giá trị nghệ thuật - vì đôi khi lịch sử cũng có những lựa chọn oái oăm và … phản nghệ thuật), như với một tài sản công cộng. Các ca khúc được coi như những tài sản công cộng không còn thuộc về tác giả của chúng, ít nhất là về mặt giá trị, chúng đã được công hữu hoá. Và những “di tích lịch sử đã được xếp hạng” như thế phải đưa vào chế độ bảo quản, chống mối mọt, chống xuống cấp và nhất là chống lại những việc làm “báng bổ” như vẽ graffiti lên tường di tích ..v…v... 

Bất kể các ca khúc “di tích” thuộc đẳng cấp nào hay do ai xếp hạng, giá trị của chúng là không thể bàn cãi. Chỉ có điều là người thời nay quan tâm đến chúng không ở giá trị nghệ thuật mà thường là ở giá trị thương mại. Giống như một món đồ cổ được thiên hạ trầm trồ chiêm ngưỡng và các phiên đấu giá đưa lên những con số chóng mặt, được những nhà sưu tập nâng niu cất giữ như báu vật trong các tủ kính và các bảo tàng quốc gia, nhưng nếu bị phát hiện là đồ giả thì ngay lập tức, phần lớn chúng bị quẳng ra sọt rác. Bởi hầu hết chúng chỉ có giá trị lịch sử và xuyên qua giá trị lịch sử, gọi ra những giá trị thương mại, dẫu trước đó chúng được tán tụng hết mức về giá trị nghệ thuật!  

Nhưng tại sao một sản vật nhân tạo miniatures lại có thể “đèo bòng” những giá trị lịch sử đôi khi thật lớn lao? Vì lịch sử có thể bước trên đôi hia bảy dặm nhưng tâm trí con người lại luôn ưa thích dăng mắc trên những gì bé mọn và mỏng manh như một chiếc … mạng nhện! Chúng ta chiêm ngưỡng các tạo vật hùng vĩ với niềm kính sợ và thán phục nhưng vẫn thấy mình gần gũi, gắn bó với những vật thể bé mọn và dễ thương, có lẽ bởi chính tâm hồn chúng ta cũng bé mọn và dễ thương như thế! Nếu bạn tin chắc rằng mình là một vĩ nhân, luôn suy tư và hoài bão “trên từng cây số” chứ không hề đo đạc mọi vật theo kích cỡ các miniatures thì bạn sẽ thấy ký ức của mình chẳng hề đan kết với “phông nền” âm thanh của các ca khúc, nhưng hầu hết các thành viên cộng đồng nhạc Việt thì lại chỉ thấy tái hiện trong tâm trí mình giai điệu của một ca khúc nào đó khi … lãng đãng. 

Vậy nên, khi một mảng ký ức công cộng bị graffiti - dẫu là để những bức tường rêu phong trở nên đẹp hơn, tân kỳ hơn hay chỉ để làm di sản ấy phong phú hơn - cũng gặp những phản ứng tiêu cực. Khổ nỗi, những phản ứng tiêu cực thường là có lý: Sao không graffiti lên lưng những con voi mà lại xịt sơn lên cánh những con ruồi?  

Bạn nghĩ sao? Còn tôi sẽ trả lời thế này: Thứ nhất là vì chúng ta luôn thấy mình gần gũi với ruồi hơn là với voi; thứ hai, chúng ta làm gì có voi để mà trổ tài bôi vẽ; và thứ ba, giả sử có voi đi nữa thì chắc gì chúng ta đã có đủ sơn, đủ tài và đủ can đảm để xịt sơn lên lưng voi? 

Thiên Lang