Chùm “phỏng vấn qua thư”
10đại lão nhạc sĩ : Nguyễn Văn Thương, Phan Huỳnh Điểu, Nguyễn Văn Tý, Tô Vũ, Tô Hải, Doãn Mẫn, Nguyễn Thiện Tơ, Hoàng Dương, Việt Lang, Hoàng Giác, Trần Hữu Ngữ (thực hiện)
Bây giờ, hầu như mọi người đều ít có thì giờ, vả lại kẻ Nam, người Bắc, khó tiếp cận được. Một người viết báo nghiệp dư như tôi, mang trong mình cái máu mê nhạc, đành phải chọn hình thức “phỏng vấn qua thư”. Đây có thể xem là một việc làm bất đắc dĩ, nhưng qua thư hồi âm, tôi có được những câu trả lời “giấy trắng mực đen” để còn giữ lại những nét chữ của người mình yêu mến.
Ban đầu, biết bao khó khǎn như đi tìm địa chỉ, số điện thoại, rồi đặt câu hỏi, rồi gởi đi, rồi chờ… Điều bâng khuâng của tôi là: “Tôi lấy tư cách gì để phỏng vấn người ta, khi mình chỉ là con tép riu, không tên tuổi?”. Nhưng niềm đam mê âm nhạc của tôi đã đánh động được tình cảm quí mến của các đại lão nhạc sĩ và tôi đã toại nguyện!
Tôi chọn mười đại lão nhạc sĩ, con số tròn trịa và đẹp đẽ ấy được chia làm hai: nǎm ở miền Bắc và nǎm ở miền Nam.
Thư đi tin lại, điện thoại đường ngắn đường dài, biên tập, thêm bớt… Cuối cùng, tôi đã thấy được nhiều điều về những ca khúc một thời, làm say mê hàng triệu trái tim, và vẫn âm ỉ cháy trong lòng người. Mỗi khi có dịp nghe lại, tìm về quá khứ, người nghe vẫn thấy ấm lòng, gần gũi, và bây giờ xin lắng nghe thập đại lão nhạc sĩ:
Nguyễn vǎn thương
* Trước nǎm 1975, ở miền Nam nhắc đến nhạc sĩ Nguyễn Vǎn Thương, người ta nhớ nhạc phẩm Đêm đông, mà nhớ Đêm đông thì nhớ luôn ca sĩ Bạch Yến. Chính Bạch Yến đã làm nên tên tuổi mình bằng Đêm đông. Đêm đông đi vào lòng người nghe cũng có công đóng góp của Bạch Yến. Đây có phải là cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa tác giả và ca sĩ sau khi Đêm đông ra đời từ nǎm 1939?
NS. Nguyễn Vǎn Thương: Nǎm 1982 tôi dẫn Đoàn ca nhạc dân tộc Tre xanh sang Pháp biểu diễn theo lời mời của UNESCO. Trong dịp này tôi có gặp Bạch Yến, người ca sĩ đã coi Đêm đông là đỉnh điểm của chương trình biểu diễn của mình trong bao nhiêu nǎm qua. Lúc bấy giờ Bạch Yến đã kết hôn với nhạc sĩ Trần Quang Hải, con trai của giáo sư- tiến sĩ- nhạc sĩ Trần Vǎn Khê - bạn tôi. Hai vợ chồng Bạch Yến mời tôi về nhà ǎn cơm thân mật. Bạch Yến nói: “Mấy chục nǎm hát bài hát của chú mà bây giờ mới có dịp gặp mặt tác giả. Cháu đã mạn phép chú chuyển bài Đêm đông từ điệu Tango như đã ghi trong bản in đầu tiên của chú sang thành Slow Rock. Theo cháu, như vậy người ca sĩ mới thể hiện được một cách thoải mái những tình cảm theo nội dung lời ca. Không hiểu ý kiến chú ra sao?” Tôi trả lời rằng: “ý kiến của Bạch Yến rất đúng”.
Sau bao nǎm mới gặp được một ca sĩ tâm huyết với Đêm đông. Tôi cảm ơn Bạch Yến rất nhiều về sự đóng góp đầy ý nghĩa trong cách thể hiện tác phẩm. Sau khi nghe bǎng của Bạch Yến, tôi đã bỏ chữ “Tango” thay vào đó là “Slow Rock”. Bạch Yến đã tặng tôi bài thơ trước lúc chia tay:
Chút quà tặng tác giả “Đêm đông”
Ngưỡng mộ tài danh sưởi ấm lòng
Hội ngộ Balê trong chốc lát
Hàn huyên xứ Pháp nhớ non sông.
Xin nói thêm là thời kỳ Đêm đông ra đời chỉ có điệu Foxtrot, Valse, Tango, Boston, mãi đến sau nǎm 1950 mới có Slow Rock và các nhịp điệu khác phức tạp hơn.
Lời ca của Đêm đông và Bướm hoa, hai ca khúc đầu tiên của nhạc sĩ Nguyễn Vǎn Thương được viết chung với Kim Minh, một người theo học đàn ghi ta với nhạc sĩ Nguyễn Vǎn Thương đã qua đời nǎm 1946.
Cũng cần nói thêm rằng Đêm đông và Bướm hoa chỉ có một lời ca (bản chính được lưu giữ tại nhà tác giả) không có lời hai như bản nhạc xuất bản nǎm 1953.
Có một người từng “thống lĩnh” Nhà xuất bản Âm nhạc ở miền Nam trước 1975 đó là nhạc sĩ L.M.B (hiện ở Mỹ), có thể ông B. biết rõ ai là người đặt thêm lời hai cho Đêm Đông và Bướm hoa?
Phan Huỳnh Điểu
 |
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu |
* Anh là nhạc sĩ rất thành công trong phổ thơ thành nhạc. Xin hỏi anh tìm thơ để phổ, hay nhà thơ tìm đến “cậy nhờ” anh?
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu: Thời gian đầu tôi thường sáng tác cả nhạc và lời, vì không gặp bài thơ nào đúng với điều của mình cần nói. Nhưng sau này gặp rất nhiều bài thơ hay, gợi nhiều nhạc cảm. Bóng cây Kơnia của Ngọc Anh là bài thơ tôi phổ nhạc thành công trước tiên, mở đà cho một loạt bài sau này.
Công tâm mà nói, về mặt ngôn ngữ vǎn chương, nhạc sĩ chúng tôi không thể nào qua mặt được các nhà thơ, họ đặt chữ giỏi lắm! Những bài thơ giàu tình cảm, nhiều màu sắc, hình ảnh, là những bài rất dễ để cho nhạc chắp cánh.
Có rất nhiều nhà thơ gởi tặng tôi những bài thơ dày có, mỏng có và mong được phổ nhạc. Nhưng nếu bài không phù hợp với tình cảm mình thì đành bó tay và xin lỗi vậy!
* Thưa nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, cái gì đã làm nên tên tuổi Phan Huỳnh Điểu trong Trầu cau và Mùa đông binh sĩ khi ông mới vừa mười chín đôi mươi?
NS. Phan Huỳnh Điểu: Chân thật, sự hiểu biết và một tấm lòng yêu thương.
* Tại sao không phải là mùa xuân, mùa thu mà lại Mùa đông binh sĩ?
NS. Phan Huỳnh Điểu: Đó là mùa đông nǎm 1945 ở mặt trận cực Nam (Nha Trang - Khánh Hòa), bộ đội ta thiếu thốn đủ thứ: lương thực, thuốc men, quân trang quân dụng v.v... Hội mẹ binh sĩ Việt Nam ở Đà Nẵng yêu cầu tôi sáng tác một bài hát nói lên cái cảnh gian lao ở chiến trường, khơi gợi được tình cảm của đồng bào hậu phương, bỏ tiền của vào quỹ cứu trợ để mua các thứ cần thiết gửi ra mặt trận.
Bài hát đã có tác dụng rất lớn. Sau khi biểu diễn đêm đầu tiên tại rạp chiếu bóng Olympia (bây giờ là nhà sách Phương Nam), bà con xúc động, có người đã cởi cả nhẫn đeo tay, hay dây chuyền vàng bỏ vào thùng cứu trợ.
* Cảm động như vậy, nhưng nghe nói bài Mùa đông binh sĩ đã gặp “sự cố”?
NS. Phan Huỳnh Điểu: Mặc dù bài hát có tác dụng lớn trong những nǎm 1945 - 1946, nhưng trong lớp chỉnh huấn đầu tiên ở liên khu V nǎm 1952 đã bị phê phán là gieo rắc nấm bi quan tiêu cực! Vì sao? Các mẹ binh sĩ “đặt hàng” ca khúc này với một yêu cầu tha thiết: “Anh viết sao nghe thật mùi, thật cảm động để bà con phải móc túi ra giúp đỡ binh sĩ”. Thế là tôi cố nặn óc ra suy nghĩ thế nào cho thật “mùi”. Cho nên mới có câu: “Ngoài xa ngoài biên cương bao chiến binh ôm súng buồn nhớ quê hương! Trời rét... rét chi cho thêm lạnh lùng thân chiến sĩ!”. Có bà vừa cầm tiền lên bỏ vào thùng cứu trợ vừa lau nước mắt khóc.
* Theo anh, yếu tố nào giúp một ca khúc đứng được với thời gian?
NS. Phan Huỳnh Điểu: Nói gọn một câu: “Phải có cảm xúc thật với đề tài mình định viết và phải sống hết mình với nó”. Bản thân mình có rung cảm, mới mong rung cảm được lòng người. Mỗi tác phẩm là một đứa con được nuôi dưỡng từ lúc mang thai, ốm nghén…
* Sau cùng, xin hỏi anh một chút về hội chứng “đạo… nhạc”?
NS. Phan Huỳnh Điểu: Trong nghệ thuật nói chung, sự ảnh hưởng của tác phẩm này với tác phẩm khác cũng là chuyện thường xảy ra. Nhưng điều quan trọng cần cân nhắc là ảnh hưởng bao nhiêu phần trǎm. Vài ba phần trǎm, theo tôi, không sao, nhưng nếu vài ba chục phần trǎm thì không nên. Còn nếu ảnh hưởng, hoặc sao chép 100% giống từ đầu đến chân thì thực kỳ quái. Không lý trong sáng tác nghệ thuật mà lại cũng có sinh sản vô tính sao?
http://www.vnstyle.vdc.com.vn/vim/vietnamese/thongtin/bai_phongvan.htm
Trích trang nhà Viện Âm Nhạc Hà Nội