Bảo tồn âm nhạc cổ truyền

Category » Bài người khác

Thổi sáo Ala dân t

Nếu ta hiểu nghĩa hai từ bảo tồn ở trạng thái tĩnh là giữ lại không để cho mất đi thì trong hơn 50 nǎm qua, Viện Âm nhạc đã làm tương đối tốt công tác này (nếu không dám nói là tốt). Cụ thể là hầu hết các hình thức ca nhạc cổ truyền gồm dân ca, dân nhạc, đến các hình thức ca hát cổ truyền chuyên nghiệp được thu thanh từ những nǎm 1957 đến nay hiện vẫn đang được giữ lại tại kho bǎng của Viện Âm nhạc. Không những thế, những hình thức âm nhạc cổ truyền ấy lại đang được tiến hành tin học hóa để bảo quản, để tra cứu và cũng để sản xuất ra các chương trình ca nhạc cổ truyền phục vụ cho công tác nghiên cứu, đào tạo, giáo dục, và tìm hiểu vǎn hóa âm nhạc Việt Nam. ít nǎm trở lại đây, những chương trình này được xuất nội xuất ngoại hiện đã và đang có mặt tại rất nhiều thư viện của các trường Đại học, thư viện của các nhà nghiên cứu trong nước và thế giới quan tâm đến vǎn hóa âm nhạc Việt Nam. Lại nữa, những chương trình này đang dần được thông tin trên trang Web mạng Internet của Viện Âm nhạc. Mạng Internet có địa chỉ là: www.vnstyle.vdc.com.vn/vim/ Gần hai tháng chạy chương trình, trang Web đã nhận được nhiều ý kiến của khách hàng gần xa. ý kiến góp ý có, ý kiến hoan nghênh có và ý kiến xin được giúp đỡ học hỏi cũng có.

Những kết quả hoạt động ấy rất đáng để cho chúng ta yên tâm và cũng đáng để cho chúng ta tự hào. Song từ góc nhìn chuyên ngành nghiên cứu âm nhạc, chúng tôi nhận thấy rằng chúng ta vẫn còn thiếu một kế hoạch toàn diện trong công tác bảo tồn âm nhạc cổ truyền - một tài sản quý giá trong kho tàng vǎn hóa dân tộc.

Trong tuyên bố cuối cùng của hội nghị Quốc tế lần thứ nhất, các tổ chức chuyên ngành trong lĩnh vực vǎn hóa tại Montreal nêu rõ: Vǎn hóa chỉ có thể thực hiện được đúng chức nǎng vai trò của mình khi tiếp cận được với tính đa dạng rộng lớn của các hình thức thể hiện nghệ thuật phản ánh sự phong phú, phức tạp và đa dạng các kinh nghiệm cuộc sống của con người.

Vậy để các thế hệ có thể tiếp cận được với tính đa dạng của nghệ thuật âm nhạc cổ truyền (cũng như những hình thức nghệ thuật cổ truyền khác), theo chúng tôi cần áp dụng cùng lúc 3 biện pháp sau:

I. Duy trì trong không gian thực hành nghệ thuật

Âm nhạc cổ truyền có 3 không gian thực hành nghệ thuật là:

- Thực hành trong lao động

- Thực hành trong phong tục và tín ngưỡng.

- Thực hành nghề nghiệp.

Cả ba không gian thực hành này đều chịu sự tác động rất lớn của những thay đổi thể chế, thay đổi quan hệ và thay đổi môi trường sống xã hội. Mỗi một thay đổi đều có khả nǎng dẫn đến sự mai một hoặc sự phát triển âm nhạc cổ truyền. Chính những thay đổi, những biến động ấy làm cho hàm lượng vǎn hóa của nghệ thuật ấy tǎng cao hoặc suy giảm. Vì vậy, duy trì nghệ thuật âm nhạc cổ truyền trong không gian thực hành nghệ thuật là điều kiện cần có để duy trì hàm lượng vǎn hóa, hàm lượng nghệ thuật ngay trong những hình thức âm nhạc ấy.

Nhiều nǎm nay, chúng ta chưa có những chương trình, dự án nhằm duy trì một cách tự giác những hình thức nghệ thuật có giá trị trong không gian thực hành vǎn hóa của nó. Hầu hết chúng ta đều chạy theo sự phục hồi tự phát của nhân dân (chúng tôi dùng khái niệm phục hồi tự phát để chỉ những hình thức sinh hoạt vǎn hóa nghệ thuật do nhân dân tự phục hồi để phục vụ nhu cầu đời sống vǎn hóa của họ), do vậy có nhiều hình thức được phục hồi đúng nhưng cũng có khá nhiều hình thức bị phục hồi sai, gán ghép, vay mượn (vay mượn cả cổ truyền lẫn đương đại, gán ghép giữa vùng nọ với vùng kia).

II. Duy trì bằng giáo dục và đào tạo

1. Giáo dục - yếu tố quan trọng

Thuở xưa, khi vǎn hóa nghệ thuật khép kín trong một làng, một vùng, khi ít có sự giao thoa và cạnh tranh mạnh mẽ giữa hình thức nghệ thuật này với nghệ thuật kia thì sự hưởng thụ nghệ thuật, giáo dục nghệ thuật trong cộng đồng làng xã dường như xảy ra cùng một lúc và thường xuyên. Trẻ em nhận được sự giáo dục này từ rất sớm, thậm chí từ lúc nó mới bập bẹ biết nói, cha mẹ đã dậy cho nó nhịp trống rước hội làng bằng câu đồng dao ngộ nghĩnh. Lớn lên, nhiều khi chính nó lại là thành viên trong đội rước, đội tế của làng, với thái độ tham gia tự giác và khả nǎng trình diễn thành thục.

Ngày nay khác hẳn, bởi khả nǎng thông tin toàn cầu có tốc độ rất nhanh, những thông tin này phá vỡ sự cố kết nghệ thuật, vǎn hóa của cộng đòng làng xã xưa. Con người được lựa chọn "khẩu vị nghệ thuật của mình" và cũng rất cǎng thẳng ngay trong khi lựa chọn khẩu vị bởi tính phong phú của các hình thức nghệ thuật, sự hấp dẫn của giá cả mà các công ty thương mại cạnh tranh nhau ồ ạt đưa ra các sản phẩm vǎn hóa nghệ thuật. Chính yếu tố này đang góp phần làm bǎng hoại sự hiểu biết, sự quý trọng vǎn hóa nghệ thuật cổ truyền.

Để cứu vãn nhanh tình trạng này, chúng ta chỉ còn cách duy nhất là tổ chức sâu và rộng công tác giáo dục cộng đồng làm sao cho người Việt Nam phải biết yêu, biết trân trọng giá trị sáng tạo, giá trị lịch sử của vǎn hóa nghệ thuật cổ truyền. Phải thấy, phải nhận rõ đấy là một phần quan trọng trong "cuốn phim" ký ức của mỗi dân tộc. Con người sẽ lạc lõng khi không có ký ức, một dân tộc cũng sẽ không còn tồn tại khi đánh mất ký ức của chính mình.

2. Đào tạo - yếu tố bảo tồn phát triển

Đào tạo xảy ra cùng lúc khi con người ta nhận biết được tầm quan trọng của việc duy trì những giá trị sáng tạo cho muôn đời sau ở trạng thái động (tức trạng thái phát triển.) Đây là điều kiện tiên quyết để nâng tầm vǎn hóa nghệ thuật của mỗi quốc gia.

Thuở xưa đào tạo nghệ thuật của nhân dân xảy ra trong mỗi gia tộc, mỗi phường nghề, còn triều đình thì tổ chức đào tạo chính quy hơn với nhiều tổ chức chặt chẽ hơn. Cả ba tổ chức đào tạo này đã cùng lúc duy trì, phát triển một cách có hiệu quả và toàn diện những hình thức nghệ thuật cổ truyền.

Ngày nay, Cùng với Nhạc viện Hà Nội, nhiều trường nghệ thuật trong cả nước đã đào tạo được nhiều thế hệ người biểu diễn nhạc dân tộc có kiến thức vǎn hóa âm nhạc, có kỹ nǎng nghề nghiệp cao trong biểu diễn những tác phẩm âm nhạc đương đại và cổ truyền. Nhiều, rất nhiều người trong số họ đang là những cán bộ tham gia quản lý nghệ thuật, quản lý vǎn hóa trên mọi miền đất nước.

Dẫu là vậy, chúng ta vẫn ước ao làm sao những người đang quản lý, đang thực hành giảng dạy của khoa nhạc cụ cổ truyền của Nhạc viện cũng như của các trường nghệ thuật khác có được một phương án, một kế hoạch đào tạo toàn diện hơn, sâu hơn những hình thức nghệ thuật cổ truyền, những nhạc cụ cổ truyền mà cha ông ta đã đưa nó đến đỉnh cao trong quá khứ. Đừng để một thời gian nữa chúng ta ngồi nghĩ lại, thở dài thốt lên "giá mà... như thế... thì...", đã không thiếu những người có khả nǎng thổi kèn bầu, chơi đàn đáy, hát ca trù, chơi đàn tam, thổi tiêu, những nhóm biểu diễn tài ba những hình thức hòa đàn dân tộc như dàn nhạc Xẩm và hát Xẩm, dàn nhạc Cung đình biểu diễn Nhã nhạc, Huyền nhạc, Tế nhạc và còn biết bao nhiêu hình thức âm nhạc khác nữa.

Giáo dục toàn diện và rộng khắp, đào tạo toàn diện với chất lượng cao vốn nghệ thuật cổ truyền là điểm mấu chốt để bảo tồn phát triển âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay.

III. Duy trì bằng các giải pháp công nghệ

Để giữ lại vốn âm nhạc cổ truyền bằng các giải pháp công nghệ hiện có như bǎng từ, đĩa CD, VCD là giữ nó dưới dạng đóng, dưới dạng tư liệu cổ vật hoặc sẽ là cổ vật. Đây là phương pháp phòng tránh tốt sự thất thoát những hình thức nghệ thuật cổ truyền trong đời sống xã hội đương đại. Phương pháp này đã được áp dụng từ những nǎm 1957 và được Viện Âm nhạc thực hiện khá đồng bộ trong vòng 5 nǎm trở lại đây.

1. Hệ thống hóa các tư liệu bằng tin học hiện đại.

2. Từ các tư liệu sẵn có, sản xuất các chương trình nghe, nhìn.

3. Đã thành lập và dần hoàn thiện phòng trưng bày nhạc cụ Việt Nam làm cơ sở xây dựng Bảo tàng âm nhạc khi có điều kiện.

3. Tiến tới xây dựng Ngân hàng dữ liệu âm thanh làm cơ sở để khách hàng quốc tế cũng như trong nước khai thác.

3. Viện đã xây dựng xong trang Web, nhạc cụ truyền thống Việt Nam đã và đang chạy trên mạng Internet.

Từ góc nhìn chuyên ngành nghiên cứu âm nhạc, chúng tôi đặt ra 3 biện pháp để bảo tồn nền âm nhạc truyền thống Việt Nam như đã trình bày ở trên. Nếu ba biện pháp này cùng được song song tiến hành, chắc chắn sẽ góp phần tích cực để bảo tồn và phát triển nền âm nhạc truyền thống Việt Nam.