Music news from a Vietnamese traditional musician

.

Bị tuồng… bỏ bùa mê

Lớp trẻ mê tuồng

Hôm ấy là buổi diễn cuối cùng, kết thúc buổi hát Bội (với nghi thức “Tôn vương” vào lúc hai giờ đêm) nên từ chiều, tôi tìm cách tiếp xúc với họ.  Tranh thủ lúc vai diễn tạm nghỉ, những người diễn trẻ trong đoàn chờ tiếp vai đã tâm sự với tôi cơ duyên khiến họ coi tuồng là cái nghiệp.

Trong lớp phấn dày, khán giả xem tuồng khó có thể phân biệt Minh Quân là nam hay nữ. Sau một hồi diễn, Quân ra đằng sau sân khấu ngồi thở dốc, ho sặc sụa. Chàng trai sinh năm 1985 cho biết: “Cha tôi là nghệ sĩ, từ khi còn nhỏ tôi đã theo đoàn nên “nhiễm tuồng”, sống trong không khí của tuồng quen rồi, đang học lỡ dở lớp mười thì xin cha cho nghỉ học, đi theo đoàn diễn. Cha thấy đứa con trai có chí nối nghiệp nên rất mừng, hết sức truyền thụ cho. Sau mười mấy năm theo đoàn và khoảng năm năm khổ luyện, Quân được sánh bước cùng người cha – người thầy trên sân khấu.

Một chàng khác, cằm vuông, dáng “đô”, lớp phấn trên mặt màu đỏ hồng. Đó là Uyên Linh, sinh năm 1988. Khi giới thiệu tên, Linh cười bẽn lẽn vì “tên em hơi giống… con gái”. Trong đoàn, chàng trai 19 tuổi này thường được giao vai chính diện. Linh cũng thuận lợi như Quân, có cha làm diễn viên gạo cội trong đoàn. Nhớ ngày đầu theo học, Linh còn là cậu bé nhỏ xíu, phải tập từng bước cơ bản, rất khổ. Dân trong nghề sợ nhất là học Bộ Tịch, tức học cử chỉ, điệu bộ của nhân vật tuồng. Phải mất đến bốn năm mới thành thạo khâu này. Thế mà giờ đây chàng trai trẻ không phụ lòng cha, đang là một thành viên chủ chốt, có chỗ đứng trong đoàn. Mỗi lần Linh ra sân khấu múa may là cứ y như rằng, khán giả chăm chăm dõi theo những “Bộ Tịch” ấy.

Bà con xem hát

“Học phí” khi theo nghề thật là đơn giản, chỉ cần cúng tổ một con gà cồ, ít rượu, xôi, chè để được làm lễ Khai tâm. Các học trò theo học nghề học nghiệp phải làm từ những chuyện cỏn con nhất trong đoàn như soạn áo quần cho diễn viên, vác đồ nghề… Tuy vậy sướng nhất là thỉnh thoảng được đóng vai quân sĩ ra hét hò vài câu rồi… chạy vào ngay. Một chàng trai học việc, vừa đóng vai quân lính, chạy xuống sân khấu tâm sự: “Chỉ trông có vai mà diễn thôi. Từ từ sẽ có cơ hội thủ vai quan trọng”.

Cũng có người, trước kia định theo học tuồng như Lai, nhưng thấy đoàn đang cần người… kéo dây micro và chỉnh âm nên Lai không nề. Anh tâm sự, miễn là mình cần cho đoàn. Công việc mỗi ngày của Lai là ngồi một bên cánh gà sân khấu, trước mặt là hàng loạt dây cước. Khi Lai dùng tay kéo sợi dây cước nào, chiếc micro gắn với dây cước treo lủng lẳng giữa sân khấu ấy sẽ nâng lên, hạ xuống vừa tầm nói của từng diễn viên.

Trong đoàn, ông bầu cũng phải khen Lai là từ khi đi phục vụ đoàn đến giờ, mười hai năm, Lai cũng chưa lần nào quên kéo khiến viên viên “nói mà không ra tiếng”, mặc dù công việc của anh đôi lúc cũng khá… buồn ngủ. Ngoài ra, âm điệu réo rắt của nhạc cũng được Lai “DJ” khá chuẩn. Một giờ ngồi giựt và vặn, Lai có 12 ngàn đồng. Không cao bằng diễn viên trên sân khấu, song Lai rất yêu công việc này.

Nghiệp tuồng?

Người diễn tuồng phải đối mặt với không ít khó khăn

Hình ảnh đập vào mắt của tôi khi xem đoàn tuồng diễn là người diễn rất “máu”, những tiếng rên rỉ, kêu la, đánh nhau rất rát, thậm chí có nhiều lúc diễn viên ngã lăn đùng, lăn qua lăn lại. Ấn tượng nhất là chiếc micro đong đưa, để lộ dấu son đỏ khi nó chạm phải môi son đỏ chon chót của diễn viên. Anh kép chính mặt đỏ như gấc, mồ hôi rịn ra, thấm qua lớp phấn dày, hét khản cả cổ họng. Nước bọt phun phì phì. Những đoạn cao trào như thế, dưới sân khấu người xem vỗ tay rần rần. Một vị lão niên trong làng vung một thể chầu lên sân khấu.

Thể chầu là số tiền khen thưởng của người xem tuồng mỗi lần diễn viên “tung chiêu” diễn xuất hay, làm khán giả hưng phấn. Nó như một loại thẻ bài nhỏ, làm bằng tre, nhuộm đỏ. Một thể chầu là một mớ thẻ tre. Khi thể chầu được thảy lên, ngay lập tức có người mang chổi quét lại và tính tiền vào sổ cho đoàn diễn. Người ta quy ước một lần tung thể chầu tương đương với số tiền 2 ngàn, 5 ngàn đồng.

Thể chầu cứ tung lên liên tục, đôi khi còn tung vào trúng người diễn. Nếu tình huống diễn xuất cực hay thì dưới sân khấu, người ta sẽ ném lên chiếc “dùi cui” màu đỏ. Dùi cui là “phần thưởng” tương đương mệnh giá tiền lớn nhất, 10 ngàn đồng. Đương nhiên, mỗi lần dưới sân khấu “tung dùi cui”, diễn viên phải được làm hiệu trước để bắt lấy và… ném trả lại.

Ngoài niềm vui được thưởng, người trong đoàn, nhất là những bạn trẻ diễn tuồng như Quân, Linh còn được khán giả hâm mộ, mỗi lần bước ra sân khấu là người ta kháo nhau: “Anh chàng đó hát tuồng hay lắm kìa!”. Quân cho biết cảm giác lúc ấy, mình tự tin với diễn xuất và trong bụng mừng thầm mặc dù không tỏ ra mặt (vì lo diễn). Trong những vai diễn mà Linh, Quân được học, có ba dạng vai diễn cơ bản.

Đó là vai kép (vai thiện), vai xanh (trung gian), và vai xéo (ác). Đối với họ, vai nào không quan trọng, miễn là diễn đạt. Vai ác mà diễn cho người ta thấy ghét là thành công. Tôi hỏi về những lúc tâm trạng đang buồn mà lên diễn có thường xảy ra không. Một diễn viên tên Trúc bộc bạch, cái tình cảnh tương tự như “Kép tư bền” có xảy ra, thường xuyên nữa là khác. Nhưng trên hết, người diễn viên vào nghề phải đặt vai diễn lên hàng đầu, đã ra diễn là phải nghiêm túc.

Nói chung, chỉ cần được lên sân khấu, múa may hết mình, nói như Trúc là “vui tới bến” rồi, còn khi xuống sàn, người diễn tuồng phải đối mặt với không ít khó khăn. Trúc cho biết, đoàn thường xuyên diễn liên tỉnh, như mấy hôm nay không quen gió nên ho sặc sụa. Tôi nhìn sang, cũng thấy vài người sụt sịt, đưa nạm thuốc lên miệng cố nuốt. Những người khác, đang tự trang điểm cho mình, phần lớn da mặt họ ăn phấn, lỗ chỗ. Hàng chục con người chen chúc sau sân khấu chật chội, trong lều bạt tạm bợ. Có người còn dẫn theo vợ con đùm đề. Chỉ có những chàng trai, cô gái trẻ chưa vướng bận gia đình là đỡ khổ. Nhưng mà sớm muộn gì gia đình và nghề nghiệp cũng phải “sống chung” thế này, Linh tâm sự.

Anh Lê Văn Minh, người thầy có uy tín đang tiếp tục đào tạo lớp trẻ mê tuồng. Số lượng giới trẻ theo loại hình nghệ thuật đòi hỏi nhiều duyên nợ này không nhiều. Nói như Quân là tỉ lệ chỉ một phần ngàn bạn trẻ thôi.  Thế nhưng đoàn phải làm mọi cách để “đúc” ra những diễn viên tốt, nhằm hai mục đích: bảo tồn văn hoá truyền thống và tạo ra lực lượng hùng hậu, chinh phục khán giả, chạy đua khốc liệt trong cuộc cạnh tranh “sô” với đoàn khác. Nghề diễn tuồng, vì thế, thật lắm gian truân.

Theo Xuân Huy