Cổ Đạm xưa có đào nương Phan Thị Khánh, giọng hát tuyệt vời, đẹp nức tiếng khắp vùng. Năm 18 tuổi lên núi hái củi, gặp quan tri huyện đi săn, thấy sắc đẹp của cô thôn nữ, nhà quan bị "sét" đánh thẳng vào tim... Cách đây 700 năm tổng Cổ Đạm là đất tổ của ca trù. Theo truyền thuyết, có chàng nho sinh tên Đinh Lễ- tự là Nguyên Sinh, thuở bé, Sinh đã giỏi đàn ca, tính tình phóng khoáng, thường dùng lời ca tiếng đàn để tiêu sầu. Tiếng đàn của chàng khiến cho tiểu thư Mãn Đào Hoa mê đắm.
Tiểu thư vốn bị câm từ nhỏ, nghe thấy tiéng đàn thì bỗng bật hát, tiếng hát trong ngọt vô ngần. Hai người kết duyên chồng vợ, trở về Cổ Đạm lập nghiệp đàn hát, họ là cặp Đào Kép đầu tiên, là ông tổ bà tổ của ca trù. Cổ Đạm còn có một kép đàn khét tiếng là Nguyễn Công Trứ, ông cũng là người đặt lời nhiều nhất cho Ca trù, khi Nguyễn Công Trứ làm quan, ca trù bước khỏi chốn đình miếu dân dã để có mặt trong cung đình như một nghệ thuật bác học.  | | Nét ca trù xưa trong nhịp sống ngày hôm nay. (Ảnh: TTXVN) |
Ca trù nhiều chìm nổi như phận giai nhân chốn hồng trần. Qua những vàng son, đầu thế kỷ XX Pháp vào đô hộ Việt Nam, ca trù thành hát Ả Đào - một trò tiêu khiển, Đào Nương thanh sắc tuyệt vời gọi là con hát.
Kháng chiến, đào kép lên rừng xuống bể, không ai theo nghiệp tổ tông, ca trù Cổ Đạm bặt giọng. Cứ bặt giọng như thế suốt 50 năm, ai nhớ thì ứa nước mắt mà thầm ngâm nga trong lòng, khắp Cổ Đạm không tìm ra một cây đàn đáy, người già trước khi chết cố kể cho con cháu nghe chuyện Nguyên Sinh- Mãn Đào Hoa. Cứ tưởng rằng trên đất tổ, ca trù vĩnh viễn chỉ còn là huyền thoại....Ai ngờ một ngày ca trù lại hồi sinh, khi một vài Đào nương mặt hoa da phấn cuối cùng đã tóc sương da mồi, lẩy bẩy như nến trước gió...
Về Cổ Đạm, nghe ca trù chính hiệu
Xã Cổ Đạm giống một cái sa mạc thu nhỏ. Chỉ có cát, thưa thớt những ruộng sắn còi cọc, phi lao thì xanh, còn những hoa màu khác thảy đều vàng vọt. Năm nào cũng có bão quét qua vùng này, nên nhà cửa cứ thấp lè tè, dậu rào xơ xác. Đương kim chủ tịch câu lạc bộ Ca Trù năm nay 76 tuổi, mắt vẫn xâu được kim, răng gãy gần hết, cụ Nguyễn Phùng cứ như người lên cơn mê sảng khi có ai đó "chọc" vào chuyện ca trù. Nhà chỉ có hai mống già, cụ chủ tịch vứt oạch cái xe đạp, nhảy lên ôm eo anh cán bộ xã, đưa chúng tôi vào làng đi tìm Đào nương.
Lão nghệ nhân Phan Thị Mơn 80 tuổi, sống một mình trong túp lều ken bằng rơm, liếp và lá phi lao. Của nả cụ Mơn có chỉ đám chum vại sành nằm gối nhau nơi góc chân tường, có một chiếc chum to, cụ nói "mỗi mùa chỉ làm được tưng nay thóc, ăn dè để đủ cả năm".
Cụ ông tịch được 11 năm, hai cụ có 5 người con, đứa nào cũng nghèo. "Chúng nó nheo nhóc, con một đàn, lo cho đám đấy đủ ăn đã sắp chết -thôi thì tôi còn sống ngày nào cũng không phiền con", cụ Mơn bảo thế.
10 tuổi Phan Thị Mơn đã hát nhuyễn ca trù, 18 tuổi cùng chị em đi hát ăn mừng việc làng, hội hè, lễ họ, đi khắp nơi - vào tận Đồng Nai, đi cả Huế để hát cho vua Bảo Đại nghe ở chốn cung đình. Đến 1945 thì dừng hát, bom Mỹ năm 1966 đổ xuống làng, 12 nghệ nhân ca trù bị chết rất thảm, gần 50 năm ngậm chặt câu hát trong dạ, thèm ghê lắm mà chẳng có dịp cất lời. Bây giờ thì cụ Mơn và 6 nghệ nhân còn lại đã có thể thỏa thích mà hát, nhưng mà cái làn hơi thì đã cạn rồi, hát được hai câu là mệt lử ra - ngồi thở dốc.
Hôm nay về Cổ Đạm một cậu người Anh tên Barley Norton- Barley sang nghiên cứu âm nhạc dân gian Việt Nam. Câu lạc bộ ca trù coi là có việc lớn, chủ khách lục tục kéo ra đình làng, chỉ một cây đàn đáy, chiếc trống trầu-thế là ngả chiếu hát. Mấy cụ bà mắt nhòa chân lấm bùn, dọn thế ngồi rồi cất tiếng hát đắm đuối xiêu tình.
"Tiếng hát ca trù tự nó đã mang sẵn một cây đàn nhiều phím ", thật vậy - tiếng hát ngọt mềm, tươi mát mà ảo huyền vô cùng. Cao nhưng không chói, trầm mà không bi. Cụ Mơn nói "quan viên cầm trầu mà gõ 7 tiếng cắc là không muốn nghe đào kép đó hát nữa, bị mời xuống là hổ thẹn lắm. Nên đào nương phải luyện giọng để hát sắc nét, đài các lịch sự thảm thiết tài tình và còn chứa tý lẳng lơ. Để giữ giọng, trong thời gian nhận hát phải đoạn giao với chồng. Ở làng Cổ Đạm có loài ếch ăn vào sẽ thanh giọng, dành để đào nương ăn". Cầu kỳ thế, nhưng ngẫm ra phận đào kép nào cũng chuân chuyên, âu là cái nghiệp, bởi hình như khi nếm hết đắng cay bùi ngọt của cuộc đời rồi- hát mới ngấm mới say.
Khách có một anh thanh niên Hà Nội, ngồi vào chiếu, nói rất khéo: "Ông nội cháu ngày xưa là kép ca trù, ông cháu dặn cố mà vào Cổ Đạm nghe ca trù chính hiệu. Cụ cho phép cháu hầu đàn một điệu hát mưỡu". Thế là cụ nghệ nhân Trần Thị Gia 79 tuổi cất giọng hồng hồng tuyết tuyết, người cứ run lên từng hồi, mắt mờ ứa lệ. Barley người Anh ngồi ngẩn ngơ.
Một huyền thoại thanh sắc
Cổ Đạm xưa có đào nương Phan Thị Khánh, giọng hát tuyệt vời, đẹp nức tiếng khắp vùng. Năm 18 tuổi lên núi hái củi, gặp quan tri huyện đi săn, thấy sắc đẹp của cô thôn nữ, nhà quan bị "sét" đánh thẳng vào tim. Thế là một đám cưới ép uổng, nhiều nước mắt, và rất linh đình đã diễn ra.
Cô Khánh sinh được hai người con đều yểu mệnh, sau vợ chồng không hợp tính, cô Khánh xin về quê thay cha mẹ nuôi em. Về làng lại đi hát, tiếng đến tận kinh kỳ. Có quan ba đốc tờ giám đốc bệnh viện Vinh, mê tiếng hát của cô Khánh mà nằn nì được gá nghĩa trăm năm.
Hai người yêu nhau nhưng cô Khánh không sinh được mụn con nào cho quan đốc, cô nuôi 10 đứa con của người vợ cả, hiền hậu và chu đáo như thể con đẻ của mình. Quan đốc mất, 10 đứa con phương trưởng mà ăn ở không có hậu, cựu đào nương Phan Thị Khánh tuổi già lủi thủi ra vào bóng chiếc. Lại về quê. Thương chị hồng nhan bạc mệnh, người em gái mua cho bà Khánh miếng đất, cất một túp lều cho bà ở.
Năm 2000, cơn bão số 12 quét qua Nghi Xuân căn lều nhỏ không còn vết tích, em gái đã mất, người rể và các cháu đón bà Khánh về nuôi. Nhà em rể bà Khánh ở thôn Đại Đồng xã Song Phượng, cách Cổ Đạm non chục cây số. Ca trù Cổ Đạm phục sinh từ năm 1998, cũng là năm cụ Khánh bắt đầu nằm liệt giường, nhưng có hội hát ở huyện, ở tỉnh người ta vẫn về võng cụ đi. Người thẳng đơ như cái cây đã khô, cụ Khánh cất giọng trong mượt não nùng, nếu ngồi sau rèm mà hát thì tưởng giọng của cô đôi mươi.
Cố như thế không được lâu, ngoài 90 tuổi sức kiệt từng ngày, cụ Khánh liệt hẳn, từ đây thì chỉ nằm như đóng đinh ở góc nhà. Nhưng vẫn hát được, giọng yếu dần mà bao nhiêu điệu hát cổ thì vẫn thuộc làu làu. Các nhà nghiên cứu đã kịp thời đến ghi âm lại từng điệu hát trước khi cụ Khánh tắt tiếng hẳn.
Đến thăm cụ Khánh, huyền thoại thanh sắc một thời dù còn nhúm xương khô vẫn khác người thường. Khuôn trán thanh tú, tay búp măng ngón thuôn dài, làn da đổ đồi mồi vẫn còn dấu tích của một thuở nõn nà. Ông em rể nhìn bà chị 94 tuổi tấm tắc: "Tôi sống 72 năm, khắp vùng này chưa thấy ai đẹp như bà".
Cụ Khánh bây giờ mỗi bữa chỉ nuốt được 2 thìa nước cháo, khớp hàm sắp cứng mắt thì lòa hẳn rồi, nhưng vẫn mê nghe nhạc, đầu giường có cái radio nhỏ mở cả ngày, mỗi khi đài hát là cụ dễ chịu lắm. Chuỗi ngày còn lại nằm thiêm thiếp, dường như cụ bắt đầu mơ về một chốn xa xôi, ở đó có chiếu hát mà rất có thể Nguyên Sinh cùng Nguyễn Công Trứ đang ngồi thưởng trầu với Mãn Đào Hoa nương nương?! Đó là các Đào nương cuối cùng của Cổ Đạm. Nhưng báu vật của tổ tiên sẽ không bị vùi chôn dưới lòng đất. Người già nằm xuống, còn nhớ truyền lại câu hát cho người trẻ, con trẻ lớn lên ở Cổ Đạm đã ngậm đầy cái đắm đuối của ca trù. Để rồi giữa cái sa mạc nhỏ ấy, đôi khi người ta có thể vịn vào điệu đàn nhịp phách thênh thênh roi rói mà được quên đi cằn cỗi.... Theo Quỳnh Hương
 |
