Music news from a Vietnamese traditional musician

>>  Đi tìm đào nương

Nghệ nhân Đào Thị Sại – pho từ điển sống về hát Văn

Khi còn sức khoẻ, hát văn là nghề kiếm sống của cụ, còn khi đã yếu, hát văn cũng chính là niềm vui, là động lực sống của người nghệ nhân này.

Mù loà chỉ vì… quá yêu hát văn

Vừa biết có khách đến thăm và quan tâm đến hát văn, bà cụ ốm yếu đang nằm trên một chiếc giường đơn đã ngồi dậy hỏi han và hát ngay một Điệu Phú, lối hát được coi là khó nhất trong hát văn. Miệng móm mém hát, tay cầm quạt gõ nhịp xuống giường, đôi mắt nhìn ra xa xăm. Một kho từ điển về hát văn, một nghệ nhân tài danh bậc nhất đang lưu giữ những “tinh hoa cổ điển” của nghệ thuật này đang ngồi trước mặt tôi. Một bà cụ có phong thái đẹp đến lạ kì với một làn da trắng và những đường nét gợi về một thời xuân sắc.

Nghệ nhân Đào Thị Sại vẫn say sưa hát các điệu Văn, tay gõ nhịp xuống giường làm phách.

Năm cụ 90 tuổi, mắt bắt đầu bị kéo màng, bác sỹ khuyên bà phải tránh xa khói, bụi, mà đặc biệt là khói hương trong đền để không làm tổn thương cho mắt. Vậy nhưng, cứ nằm ở nhà vài ngày là bà cụ hơn 90 tuổi này lại nhớ đến cồn cào cái không khí ở Phủ, ở đền và thèm được hát văn – mà bà Sại vẫn gọi là dâng văn Công Đồng hầu Đức Thánh Mẫu.

Thế là mắt mờ, chân yếu, bà vẫn nhất quyết đòi đi bằng được. Vậy là vẫn được hát văn, nhưng đôi mắt cứ mờ dần mờ dần vì khói hương nghi ngút. Rồi cuối cùng thì bà cụ không còn nhìn thấy gì nữa. Rồi bà lại bị ngã, hai chân không đi lại được nữa. Vậy là đành phải nằm ở nhà. Cuộc sống vốn khắc nghiệt, thời gian dần làm cho giọng hát của bà Đào Thị Sại mai một dần đi, thế nhưng vẫn đủ làm cho người ta sửng sốt.

Một trong những nhà nghiên cứu văn hoá đầu tiên đã phát hiện ra nghệ nhân Đào Thị Sại là nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian Bùi Trọng Hiền. Lần đó anh đi với nghệ nhân Nguyễn Thế Tuyền nổi tiếng của Nam Định. Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền kể lại: Vừa được nghe bà Sại hát, ông Tuyền đã thốt lên: “Đây mới chính là bậc sư phụ còn lại của nghề!”.

Cũng theo ông Nguyễn Thế Tuyền, bà Sại có một chất giọng mẫu mực, cổ kính với những ngón phách, roi trống có hồn nhất mà ông biết. Còn nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền thì xuýt xoa với phả hệ cung văn của dòng họ nghệ nhân Đào Thị Sại.

Điều mà cả hai người ngạc nhiên nhất đó là tuy miệng móm mém, không còn một chiếc răng nào nhưng giọng hát của cụ Sại vẫn tròn vành, rõ chữ với những ngón nghề cự phách. Điều này có lẽ hiếm thấy xưa nay!

Cuộc đời phiêu bạt

Nghệ nhân Đào Thị Sại và người cháu - nghệ nhân Đào Thị Phòng - hai cung văn cuối cùng của dòng họ Đào.

Từ khi lên 10 tuổi, bà đã cùng cha đi hát ở khắp các đền phủ của Nam Định. Năm 13 tuổi, bà bắt đầu đi hát cùng chị ở Nam Định, Hải Phòng. chị gái của bà Đào Thị Sại cũng là một cung văn nổi tiếng thời đó, bà Đào Thị Sợi. Chồng của bà Sợi chính là một nghệ nhân đàn đáy được xếp hạng vào bậc nhất - ông Vũ Văn Sĩ. Chính những năm tháng này đã giúp bà Sại có được sự trau chuốt trong giọng hát và quá trình tích luỹ các bài, các điệu và lối hát khác nhau, để rồi năm 18 tuổi, bà ra Hải Phòng lập nghiệp ở đền Nghè.

Cũng tại nơi đây, bà đã gặp và yêu một người chơi đàn – ông Vũ Đình Thức (sinh năm 1908 - mất khoảng năm 1945). Vì ông quá mê tiếng hát của bà, nên dù không phải là một người chơi đàn quá xuất sắc, nhưng cách ông chơi đàn bắt nhịp, bén hơi vào câu hát đã hoà quyện và đẩy giọng ca của bà lên.

Họ yêu nhau cũng chính vì điều đó. Làm nghề hát văn, để tìm được một người chơi đàn hợp với giọng mình không hề dễ, mà phải có được sự ăn ý với nhau, “người chơi đàn phải học câu hát, còn tiếng nhịp gõ phách phải gọi được tiếng đàn theo giọng hát và người ta giở đàn lối nào mình phải đón để hát theo lối ấy”. Bà Sại không biết đánh đàn vì bà bảo “tay phụ nữ ít gân”. Nhưng nếu nói về tiếng hát và ngón phách của bà, người ta phải đưa bà vào hàng tài danh.

Ai đã trót theo nghề hát văn, tức là phải quen với cuộc sống nay đây mai đó. Trong một năm có biết bao đền có lễ, có hội, nơi nào mời là cung văn đến. Bà Sại đã thường xuyên đi lưu diễn ở khắp các nơi như Lào Cai, Yên Bái, Bắc Lệ, Bảo Hà, Phố Lu, Trái Hút, Đồng Mỏ, Đồng Đăng, Lạng Sơn.

Câu chuyện đang dang dở thì có thêm người cháu của bà Sại là nghệ nhân Đào Thị Phòng - người duy nhất trong dòng họ tiếp tục theo nghề nhưng năm nay cũng đã 66 tuổi. Bà Phòng vừa từ Hải Phòng ra Phủ Giày để dự hội thi hát văn truyền thống hàng năm. Hai cô cháu – hai nghệ nhân đều đã bước vào độ tuổi vui vầy bên con cháu, thế nhưng họ vẫn có khao khát được đi hát ở các đền, các phủ của miền Bắc.

“Cái nghề này hết hơi là hết tiền, mà tiền của Thánh thì Thánh cũng lấy đi thôi” – Bà Sại bảo. “Có ai làm giàu nhờ nghề hát văn bao giờ bởi người hát văn xác định là đi hát chỉ để hưởng chút lộc thôi!".

Làm nghề này chỉ bận rộn vào một vài thời điểm trong năm, tháng chạp và tháng một thì nghỉ, nhưng ra đến giêng hai là lại đi khắp nơi biểu diễn. Tiền công cũng trả hết vào tiền xe, tiền chi tiêu dọc đường.

Cả đời đi hát của bà, bà cũng chỉ “kéo được hai lạng vàng, mua được một căn nhà 2 gian ở cửa đền Tam Kỳ, về già bây giờ cũng phải sống nhờ các cháu”, ấy là anh Đào Tiến Luông và chị Trần Thị Nga. Cuộc sống không quá giàu sang, nhưng may mắn là bà cụ cũng không còn phải lo nghĩ gì đến kinh tế.

Năm 79 tuổi, một lần bà Sại đi xem bói ở Hải Phòng, thầy bói bảo bà sẽ chết khi bà 82 tuổi, thế là bà cụ 79 tuổi nằng nặc đòi về quê hương - Ý Yên - Nam định. Từ đó, bà chủ yếu hát văn ở phủ Nấp (Quảng Cung). Rồi cái tuổi 82 cũng trôi qua bình yên, bà Sại vẫn rất khoẻ mạnh và vẫn hát rất hay, vẫn được người ta mời đi khắp nơi.

…và những khát khao

Buổi chiều, loa của xã vang lên tiếng hát văn từ trong Phủ Nấp, bà Sại nghe và lẩm nhẩm hát theo. Bà lắc đầu “Bây giờ người ta hát khác trước nhiều quá, chẳng hiểu hát theo kiểu gì nữa, văn cũng chỉ có ít bài. Nhiều lúc nghe người ta hát cứ như là hát cho xong, hát cho được việc, nhưng hát kiểu này thì đỡ mất công mất sức hơn là hát theo kiểu cũ”.

Nói rồi bà Sại ngân nga “Thuyền lan nhè nhẹ một con thuyền đủng đỉnh dạo Hồ Tây, sóng dập dờn sắc nước lẫn trời mây…” Đó là bài văn cô Bơ, rồi bà Sại hát tiếp các bài “Tam toà Thánh mẫu”, “Về bên nhà Trần”, “Đệ nhất quan giám sát nhà Trần”, “Đệ nhất vương cô nhà Trần’…, vừa hát bà vừa giảng giải về các điển tích, điển cố cho tôi nghe.

Bà vẫn mơ màng về một thời vận quần sa tanh, áo dài the, đeo tràng hạt và mang khăn vấn với những Điệu Xá, Điệu Phú, Điệu Miễu... Hát đến văn "Mẫu thoải”, một tích chuyện buồn kể về đời chuân chuyên của Mẫu, từ trong đôi mắt mờ đục ấy chảy ra hai dòng nước mắt.

Ở tuổi 94, nghệ nhân Đào Thị Sại vẫn rưng rưng: “Giá mà bây giờ còn khoẻ, mắt còn nhìn thấy để đi hát được thì sướng quá! Nếu nhà nước có mời tôi biểu diễn thì giọng có khè tôi vẫn cứ hát! Hoặc nếu có ai đến học tôi thì tôi sẵn sàng truyền nghề cho” Người viết bài hiểu rằng kho từ điển sống về hát văn vẫn còn đây, nhưng ranh giới giữa tồn tại và thất truyền thì vô cùng mong manh…

Lê Thoa