Nay trở lại kể tiếp các kép hữu danh trước có ở trong gánh ông Hai Cu, còn quí anh Nguyễn-Thành-Châu, Tám Mẹo (nay ở Mỹ-Tho) và Ba Du. Anh Du nầy, chính tôi có nghe anh hát. Người ta đồn lúc ở Mỹ-Tho, đêm nào không có Du, khán giả đòi trả giấy, lấy tiền lại vì cách ca đặc biệt của anh: anh ca lẹ như lặt rau, chạy đua với đờn, nhưng khi tiếng đờn dứt là câu ca của anh ăn đờn phong phóc. Nhứt là vai Mạnh-Lương ăn nhạn, anh làm coi rôm lắm (sau Năm Châu có thủ vai nầy nhưng không bằng). Nay Du đã ra Bắc, nói nhiều về anh không tiện... Tôi xin nhường cho các vị cố cựu xứ Mỹ-Tho bổ túc đoạn nầy, mà tôi cho là quan trọng nhứt, vì sẽ đánh dấu buổi phôi thai của ngành cải-lương mà nhau rún xuất phát vẫn từ đây, cũng như các tay rường cột, Năm Châu, Cô Năm Phỉ, Cô Bảy Phùng-Há đều có ở đây. Một điều cho đến nay tôi vẫn còn tiếc là tuy tôi được học trường lớn Chasseloup-Laubat ở Sài-Gòn, nhưng tôi còn tham, ao ước muốn được học Việt-ngữ với các thầy dạy quốc-văn ở trường trung-học Mỹ-Tho độ đó, quí ông Nguyễn-Khắc-Huề, Nguyễn-Duy-Tâm, v.v... Thầy dạy tôi ở Sài-Gòn là ông Nguyễn-Văn-Mai, tuy dạy tất tình, thương tôi như con đẻ, nhưng lòng tôi cứ mong muốn được học với ông Yên-sa Diệp-Văn-Cương, khi ấy thôi làm quan ở Huế, lui về làm giáo-sư. Ông có bằng tú-tài đôi Pháp, lại lảu thông Hán-tự, ông dạy trường trung-học Chasseloup-Laubat đến khóa 1919-1920 thì về hưu không dạy nữa, thiệt là đáng tiếc. Mấy lần bãi trường tôi đi ngang Mỹ-Tho để đón tàu thủy về Sốc-Trăng vì thời gian eo hẹp và tiền tài khiếm khuyết, tôi không được trú lại đây để học hỏi về nguồn gốc cải-lương, sau nầy khôn lớn thì đã quá muộn. Năm 1919 lên học trường Sài-Gòn, một vì không có người bảo lãnh ở đô-thành (correspondant), hai là nhờ Ba tôi cưng con cho tiền bỏ túi khá rời rộng nên mỗi chúa nhựt hay ngày nghỉ lễ tôi đều xin ra, mướn phòng tạm ngụ để nếm “thú ăn cơm nhà máy uống nước phong-tên” Sài-Gòn. Trần Ích. Tôi có một bạn học cũ, trước cùng học tỉnh Sốc-Trăng và có gia thế hơn tôi nhiều nhưng sau sa sút, cha mẹ mất, anh Trần-Ích bồ côi, bèn bỏ học và nhảy qua tập hát. Trần-Ích có tặng cho tôi nhiều bộ truyện Tàu đến nay tôi còn giữ làm của quí, và nhớ ơn xưa, lối 1919, mỗi lần ra trường tôi đều kiếm anh để liên lạc, tô hủ tiếu, tách cà-phê, rất là tương đắc. Dè đâu anh suýt lây tánh lang-bạt và suýt chút nữa tôi đã nhảy trường không biết để trở nên kép hát hay khiêng rương và dọn đề-co! Gánh hát Tân-Thinh. Anh Chín Ích theo gánh Tân-Thinh, trước khi gánh nầy khá và tậu sự-nghiệp ở chợ Sa-Đéc thì đóng đô ở chợ Cầu-Ông-Lãnh tôi nhớ mại mại như là mướn phố tập tuồng ở đường Kitchner (nay là đường Nguyễn-Thái-Học), việc này tôi không dám chắc (1) vì anh Ích với tôi thường hẹn gặp nhau khi tại quán nước khi tại trường Bá-Nghệ Đỗ-Hữu-Vị (nay đường Huỳnh-Thúc-Kháng) vì có anh bạn chung, Tăng-Thiên-Lăng, học ở đây, hoặc ở trường dạy thêu đường Mac-Mahon (Công-Lý) mà bạn chúng tôi, anh Chơn, học với ông Georges Bois, về công nghệ và mỹ-thuật. Tư Long, Năm Phồi, Hai Thiên. Tôi nhớ ba anh kép Long, Phồi, Thiên nầy đều là bạn đồng gánh với anh Chín Ích. Anh Chín cặp với một cô đào hát sau nầy nổi danh tài sắc một thời và khi có danh tiếng rồi thì bỏ rơi anh Chín của tôi vì Chín Ích lục lục thường tài, tập hoài mà không phát, chỉ đóng vai phụ làm đầu đảng lục lâm chịu cho vợ làm nữ soái chém đầu, chém mãi chị Chín chán, sau đó bắt bén theo công-tử bột đi ăn nem trên Thủ-Đức và bỏ anh Chín tôi không chút ân tình. Cô Hai Đàng. Cô Hai Đàng, có bộ tóc hoe hoe, các bạn gọi “tóc đỏ”, đóng tuồng Tàu rất ăn đèn, có cái giọng khàn khàn, khao khao giọng thổ, (nhiều người mê cô vì giọng đó). Bù lại cô có nét mặt lai lai, mũi cao mắt sáng, và cái mốt Le Mur (Cát-Tường), áo quần một màu, khi hột gà lợt, khi cà-phê-sữa, thêm lai ống quần có thêu ren đài các, đã làm cho cô tăng vẻ đẹp không ít. Sau cô lấy chồng giàu có ở Sốc-Trăng, rồi thôi người đó trở lại sân-khấu một thời gian rồi lu mờ chết năm nào tôi không nhớ. Văn-Hí-Ban, Võ-Hí-Ban. Đồng thời với gánh Tân-Thinh trong Chợ-Lớn có gánh Thầy Mười Vui, làm việc Sở Cảnh-sát, trước lập ra gánh Văn-Hí-Ban, sau tách ra gánh thứ đặt tên là Võ-Hí-Ban chuyên về tuồng Tàu. Gánh-Phước-Cương. Về sau gánh Cô Ba Ngoạn là gánh hát bội, giao lại cho con trai là ông Nguyễn-Ngọc-Cương (mất cuối năm 1945) cũng gọi Cậu Tư Cương làm chủ. Cậu Tư bèn lập thêm một gánh cải-lương đặt tên là gánh Phước-Cương. Một mình hai vợ: bên hát bội là chồng Cô Năm Nhỏ, một thiên tài bạc mạng truân chuyên, bên cải-lương là chồng Cô Năm Phỉ, đa tình. Gánh Phước-Cương lúc ấy sở trường diễn tuồng Tàu, đặc biệt nhứt là tuồng “Xử án Bàng-Quí-Phi”, trước kia do gánh Văn-Hí-Ban sáng tác. Bảy Nhiêu, Cô Năm Phỉ, Cô Ba Lựu. Trong tuồng Cô Năm Phỉ thủ vai Bàng Quí-Phi nỉ non màu mè tình tứ bao nhiêu thì Cô Ba Lựu xuất sắc trong vai bà Địch Thiên-Kim bấy nhiêu, thêm kép Bảy Nhiêu đương thời xuân trẻ, thủ vai Tống Chơn-Tôn muồi mẫn, làm vua mà như vầy đàn bà không ai ghét. Bộ ba nầy quả có máu nghệ-sĩ, cho đến nay hát lại tuồng ấy chưa ai bì kịp. Tôi quên, viết đã nửa tập mà chưa xưng tên! Tôi khi còn nhỏ, là con chủ lò thợ bạc, đã được mấy chú thợ Ba tôi nuôi trong nhà, như chú Hai Yên, dạy tôi rỉ rả mấy câu Tứ-Đại-Oán “Gia, Hớn-gia xã-tắc đổi dời, Khiến nên Đỗng-Trác hưng thời...”, sau đó anh Tỷ, anh Hui, anh Siêu dạy tôi quẹt lọ đờn độc-huyền và thổi ống tiêu. Nhưng trời khiến tôi học không nên thân cây nào, đờn thì ngón chai ngắt, ống tiêu thì chỉ thuộc mấy câu đầu bản Bình-bán vắn “Liu tồn liu xáng u, muốn chơi mèo mà sợ đau c...u”. Sau lên học Chasseloup tôi vẫn mang theo cây tiêu và cứ tối tối, cơm nước xong từ trong nhà ăn ra, hễ nghe thổi câu “liu tồn liu” hướng nào thì biết liền có tôi ở đó. Sau đó tôi đổi qua học nhạc Tây, mỗi chiều thứ năm thay y phục tiêm tất, trình giấy phép ra cửa, ôm cây vĩ-cầm (sau bị Thổ cướp ở Thạnh-Mỹ-An, Sốc-Trăng( leo lên lầu khách sạn Hôtel de France, đường Catinat, học trọn bốn năm với giáo-sư nhạc kiêm thầy gác lớp Sersot, khi ra trường chuyên môn kéo vĩ-cầm với câu “bò kéo xe, xe kéo bò”! Đến chừng tôi thôi học đi làm việc cũng còn đờn, (nhờ vậy mà tôi quen với ông Nguyễn-Tri-Khương, anh Ba Hậu và anh Tư Thành...), nhưng khi đi tá túc ăn cơm tháng nơi tiệm thợ bạc lớn ở đường Bonard (Lê-Lợi) bà chủ nhà là bác Năm Hy nhạo tôi “Bộ mày có số ăn mày hay sao mà tập nói thơ Vân-Tiên, nói vè Bùi-Kiệm, thổi ống tiêu như thằng mù, đờn độc huyền như thằng đui? Muốn ở nhà tao lâu dài, tốt hơn hãy bán những thứ đồ đó đi, S. à?” Tôi vâng lời Bác Năm tôi và từ ấy tôi thôi học đờn, cũng rất may cho thính giác cô bác anh em ở chung nhà chung xóm. Tuy vậy tôi còn giữ mãi một tánh quen từ nhỏ là tôi ưa thích và cố tìm để sưu tập những gì tôi mua được, dính líu với hát bội và bài ca. Tôi để riêng các tài-liệu về hát bội một khi khác sẽ lấy ra nghiên cứu, nay tôi xin kể ra đây những sách hiếm có tôi đã thâu lượm về bài ca từ trước. Nhờ những tập nhỏ nầy mà tôi được biết theo năm theo thứ tự, những bài ca cổ đã được thông-hành và lưu dụng trong giới tài-tử miền Nam, cứ thứ kê khai trong tập “hồi ký II” có lẽ tôi sẽ in sau nếu biết có người cần dùng và mua, chớ nay in bất tử e đổ nợ mà khốn. Sau đây là những bản đờn và bài ca từ năm 1909 đến năm 1915, ở Sài-Gòn và lục-tỉnh, những ai đọc được chữ quốc-ngữ vẫn mua về và thường đờn và ca trong nhà những bản nầy. Tôi sao y nhan sách để làm tài liệu: Bản đờn tranh và bài ca Chủ bút: Phụng-Hoàng-Sang Edité par Đinh-Thái-Sơn, dit Phát-Toán Vente et réparation de bicycletteset vente de livres en quốc-ngữ In lần thứ tư Sài-Gòn Phát-Toán, libraire-imprimeur 55-57 rue dOrmay Janvier 1910 (tr. nhì lại viết Décembre 1909) Qua năm 1915 rộ lên in ra một loạt đến bốn tập bài ca, mà theo tôi, tác giả những bài ấy không biên danh tánh để lại, ngoại trừ vài bài nhờ ký thác nên độ ra tên được, như bài có câu “Tôi nay danh-sĩ Đăng-Đàng” đã có nơi đoạn trước (tr. 26) hoặc bài Tứ-Đại “Lục-Vân-Tiên” có câu: Tây-Minh xem truyện đã tàng, Thanh Phong đặt phổ rõ ràng (tác giả là Thanh-Phong); hoặc bài Tứ-Đại khác: Nay ta người huyện Tân-Hòa, Huấn-Trai tự đặt tánh Hoàng (tác giả là Hoàng Huấn-Trai) v.v... kỳ dư tuy đề tập “Tứ tài tử”, hay là “Thập hay Lục tài-tử” v.v... là để phân biệt cuốn này cuốn nọ, chớ các tên họ đề ngoài bìa thay soạn giả đều không đúng sự thật và có khi bịa đặt cũng chưa biết chừng, tỷ như ông Đặng-Tiền-Nhiều, ông Đặng-Đắc-Lợi, ông Đặng-Nhiều-Hơn, v.v. và v.v. chung qui, theo tôi, đó là trích-lục-gia hoặc xuất-bản-gia không đề tên thiệt. Trong phần phụ lục, “Hồi-Ký tập II”, tôi cẩn thận cho chép lại đủ các bài ca tôi có, vì đây là những tài liệu có giá trị đánh dấu một thời-đại, các nhà sưu tầm, viết tuồng có thể căn cứ vào đó mà xét biết được đường tiến triển, nét bước lần hồi nhưng rất vững chãi của ý-tưởng và cách thức của người lớp trước đặt để bài ca từ những năm xưa, mà bản in chữ quốc ngữ xưa nhứt, theo tôi là bản in lần thứ tư năm 1909-1910 của Phụng-Hoàng-San, trước đó tôi tìm chưa thấy bản nào. Dưới đây tôi xin ghi lại theo các tập đã in, những bài ca cũ đã có. Tôi chỉ biên chép những tựa, những câu đầu mỗi bài cho biết. Khi nào các độc-giả cho tôi biết có đủ số người yêu cầu, tôi sẽ in đủ làm tập “Hồi-ký II”. VƯƠNG HỒNG SỂN |
