Music news from a Vietnamese traditional musician

Sự hỗn loạn đã được báo trước

Đọc lại những dòng tâm sự của ca sĩ nổi tiếng Khánh Ly, có đôi chỗ khiến tôi giật mình:

“Có nhiều nốt, tôi hát sai nhưng anh không sửa, không nói gì, nên tôi cứ cho là mình đúng. Tới chừng nhạc in ra thì có người bảo tôi hát sai nhạc của anh. Thì đúng là tôi đã hát sai, nhưng có thể lúc đó, dẫu biết tôi sai, nhưng anh vẫn cảm thấy lọt tai, cũng được. Hoặc anh thấy tôi say mê với cái sai của mình, anh không nỡ nói. (Khánh Ly, Dường như vắng ai, đăng trên VietNamNet ngày 31/3/2006).

“Năm 1976 tôi làm cuốn casset thứ 3, có bài "Một cõi đi về" nhưng do chưa tập kỹ, không có bài, chỉ hát theo trí nhớ nên sai nhiều lắm. Anh có nghe nhưng không la rầy”. (Khánh Ly, Dường như vắng ai… đăng trên VietNamNet ngày 31/3/2006 ).

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn

Dẫu Khánh Ly nói vậy để nhấn mạnh sự từ tâm nhân ái của Trịnh Công Sơn, nhấn mạnh mối thân tình của cô với nhạc sĩ này. Nhưng dưới góc nhìn của một người làm âm nhạc chuyên nghiệp, tôi thực sự không thể tin nổi. Bởi vì mỗi một ca khúc quần chúng ở ta, thường chỉ có khoảng trên dưới 30-40 chục nốt nhạc (không kể nhắc lại) vậy mà “có nhiều nốt tôi hát sai”, “sai nhiều lắm” thì bản nhạc đó sẽ ra sao? Mỗi người hát lại “có nhiều nốt sai” khác nữa thì sao?.

Ô, Việt Nam ta hay quá nhỉ? Rõ là một xứ sở tự do, muốn làm gì thì làm! Thế còn ở những nước tự nhận mình là “thế giới tự do” trên thế giới, họ có như ta không? Và có phải là chỉ riêng trường hợp của Khánh Ly mới thế không?.

Xin trả lời rằng: đây là một thực trạng chung của nền ca khúc quần chúng VN. Và nó chỉ có ở những nước chậm phát triển, mọi lĩnh vực còn chưa chuyên nghiệp như Việt Nam ta. Nó là hệ quả tất yếu của một nền ca khúc quần chúng không có phần đệm (Xin đọc bài: Về nền ca khúc quần chúng không nhạc đệm Viêt Nam đăng trên VietNamNet ngày 18/04/2007).

Đó là một sự hỗn loạn đã được báo trước.

Thế giới đang biểu diễn ra sao?

Nếu cứ cung cách như trên, thử hỏi tác phẩm của những nhạc sỹ đã mất cách đây hàng trăm năm như Schubert, Beethoven, Bizet, Tchaikovsky… sẽ bị “tam sao thất bản” đến mức nào? Người ta sẽ đổi hoà thanh, đổi tiết tấu, đổi cách biểu diễn theo ý họ ra sao? Và những bản nhạc còn phức tạp gấp trăm lần ca khúc như các bản sonate, giao hưởng, opera thì thế giới đang biểu diễn như thế nào? Không lẽ cũng cứ mỗi người chỉ huy, mỗi một dàn nhạc sẽ “sáng tạo” một kiểu chơi riêng hay sao?

Không, không bao giờ có điều đó xảy ra với các nước phát triển và có nền âm nhạc chuyên nghiệp trên thế giới (kể cả dòng nhạc bình dân của họ như ABBA, Beatle... Có bao giờ các bạn thấy ca khúc của họ có tới 2 phần đệm khác nhau đâu! Luôn luôn chỉ có một).

Những tác phẩm của các nhạc sĩ chuyên nghiệp khi sáng tác ra, bản nhạc của họ đã có đầy đủ những yếu tố cấu thành âm nhạc. Đó là: hoà thanh, phức điệu, tiết tấu. Hàng trăm, hàng ngàn chi tiết để diễn tấu đã được chỉ dẫn rõ ràng trong tổng phổ của bản nhạc. Người chơi phải biểu diễn nhanh chậm ra sao, phải chơi to, nhỏ thế nào, nốt nhạc nào cần biểu diễn liền, cần nẩy, cần nhấn mạnh .. v v và v v.

Các nhạc sỹ chuyên nghiệp đã chỉ dẫn chi tiết đến mức, người biểu diễn phải làm đúng tuyệt đối những sự chỉ dẫn đó mới thể hiện được đúng cái hồn của tác phẩm, nếu không sẽ làm hỏng tác phẩm. Mọi sơ suất dù là nhỏ nhất cũng không được phép. Tất cả các nhạc viện trên thế giới ra đời cũng chỉ có mục đích duy nhất là: dạy cho người ta chơi nhạc đúng với những gì tác giả đã sáng tạo ra. Vậy thì làm sao có những chuyện hỗn loạn như ở VN được.

Nghệ sĩ Đặng Thái Sơn từng đoạt giải nhất ở cuộc thi danh tiếng Chopin lần thứ 10, trở thành người biểu diễn piano đẳng cấp quốc tế, cũng do 1 nguyên nhân rất đơn giản. Anh là người thể hiện đúng nhất tinh thần của Chopin (đã ghi chi tiết trong bản nhạc). Cũng trong cuộc thi đó, một nghệ sĩ rất giỏi, nhưng không đoạt giải (Ivo Pogorelich, người Nam Tư) vì đã cố tình xử lý nhạc Chopin không theo đúng những chỉ dẫn của Chopin ghi trên bản nhạc.

Thế nào là chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp?

Sự phân biệt giữa chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp trong âm nhạc rất rõ ràng. Đó là có tổng phổ và không có tổng phổ. Trong tổng phổ, sự chỉ dẫn diễn tấu càng chi tiết, càng chính xác, tỷ lệ thuận với tài năng và độ chuyên nghiệp của nhạc sỹ đó. Vậy mà ở VN ta điều này không ai để ý tới. Chỉ viết có mỗi một dòng giai điệu, hoàn toàn không có bất cứ sự chỉ dẫn diễn tấu nào, cũng có thể trở thành “nhạc sĩ VN nổi tiếng".

Nhạc sỹ vĩ đại bậc nhất của thế kỷ 20 - Igo Stravinsky có câu nói nổi tiếng về biểu diễn: “Người biểu diễn lớn nhất, là người biết xoá mình trước bản nhạc, lúc biểu diễn chỉ còn duy nhất là tác giả, chứ không phải là thể hiện cái mà người biểu diễn cố tình muốn tác phẩm phải có”.

Đó là một chân lý. Và mỗi người biểu diễn sẽ vẫn có dấu ấn cá nhân của mình, nhưng phải trên cơ sở tôn trọng tuyệt đối với tác giả.

Sau này, Mstislav Rostropovich - nghệ sĩ tài hoa đàn Cello, đồng thời là một nhà văn hoá lớn hiện nay cũng đã đọc một bài ca ngợi và khẳng định những tư tưởng về biểu diễn của Stravinsky là hoàn toàn đúng đắn.

Vì vậy ta có thể khẳng định rằng: chừng nào người viết nhạc ở ta còn chưa viết được tổng phổ (ở trong ca khúc là phần đệm piano) cho tác phẩm của mình, thì chuyện tam sao thất bản, biểu diễn hỗn loạn như: phối hoà âm, thay đổi tiết tấu tuỳ tiện.

Giáo sư âm nhạc không biết "đệm bịa"!

Năm 1978, tôi học đại học piano năm thứ 5 ở Nhạc viện Hà nội. Thầy tôi lúc đó là Giáo sư người Nga Ghenxler. Có một hôm, Sứ quán Liên Xô ở Hà nội tổ chức liên hoan. Cuối buổi, theo chương trình, tất cả sẽ hát bài “Như có Bác Hồ”. Giáo sư Ghenxler sẽ phải đệm Piano cho mọi người hát. Ông vào nhạc viện HN và nhờ tìm giúp phần đệm của bài hát. Nhưng cũng như hầu hết ca khúc quần chúng của VN, ta làm gì có phần đệm cho bài đó. Và tôi đã phải viết cho ông phần piano của bài hát đó.

Vì sao một giáo sư cỡ quốc tế mà không biết đệm bịa cho một bài hát đơn giản (theo cách nghĩ của ta)? Nếu ở VN ta thì hẳn ai cũng đệm được. Đơn giản chỉ là: họ không có khái niệm "đệm bịa" tuỳ tiện như ở ta. Và những bài hát của họ đều luôn được viết phần đệm cố định. Họ sống trong một môi trường âm nhạc chuyên nghiệp, khác hẳn VN ta.

Chúng ta hãy thay đổi tư duy, hướng tầm nhìn ra ngoài “luỹ tre làng Việt nam”, dần dần cho nền ca khúc nói riêng và âm nhạc nói chung của VN ta trở nên chuyên nghiệp hơn.

Không phải như 50 năm về trước, bây giờ chúng ta đã có các nhạc viện, và người làm nhạc hãy chịu khó đi học. Học để khi viết tác phẩm, có thể ghi lại một cách đầy đủ và khoa học (âm nhạc cũng còn là một khoa học với đầy đủ ý nghĩa của từ này) những cảm xúc của mình thành 1 bản nhạc (tổng phổ hoặc bản piano). Người chơi lấy đó làm cơ sở biểu diễn, tránh sự tuỳ tiện.

Hãy tránh những trường hợp, có người viết bài hát mà không ghi nổi những giai điệu mình nghĩ ra, phải nhờ người khác ghi. Sau rồi người ta lại trở thành nhạc sỹ “nổi tiếng”, đoạt giải cao nhất trong các cuộc thi ca khúc. Ta không phản đối họ, nhưng cũng nên để họ biết mình là ai.

Và nếu ta còn quảng bá cho những việc tương tự, nhạc sỹ của ta còn không viết nổi phần đệm cho chính ca khúc của mình, thì nền ca khúc quần chúng của ta sẽ mãi mãi chìm đắm trong sự nghiệp dư và hỗn loạn.

• Nhạc sỹ Đặng Hữu Phúc
• http://tuanvietnam.net/vn/nghexemdoc/701/index.aspx