Music news from a Vietnamese traditional musician

Chúng tôi đến Thanh Khương đúng dịp 3 trong số 7 thành viên của CLB Ca trù đang miệt mài tập luyện chuẩn bị cho Đêm Ca trù toàn quốc. Tại đêm hát lần này CLB Ca trù Thanh Khương sẽ đại diện cho tỉnh Bắc Ninh tham dự tiết mục Hát lót do ca nương Nguyễn Thị Thiệp hát, nghệ sỹ Nguyễn Trọng Lộ: đàn đáy, nghệ sỹ Nguyễn Trọng Thỉnh: trống chầu.

CLB Ca trù Thanh Khương được thành lập tháng 7 năm 2003. Ngoài việc tham gia hát tại các hội nghị của thôn, xã, CLB Ca trù Thanh Khương đã giành giải độc đáo trong Hội diễn Ca múa nhạc công nông binh huyện Thuận Thành năm 2005 và được Giám đốc Sở VH – TT tặng giấy khen.

Cụ Nguyễn Thị Thiệp đã 78 tuổi nhưng còn rất minh mẫn, là con nhà nghề, cụ theo mẹ, anh trai, chị dâu, chị gái hát từ năm 13 tuổi, đến nay còn nhớ và thuộc khoảng gần 30 bài ca trù. Cụ Thiệp bảo, 50 năm đất nước loạn lạc, địch đánh bom vào đình, chùa, mất hết đàn phách nên không hát được nữa. Những bài do thế hệ trước truyền lại cụ Thiệp hầu như còn nhớ hết, chỉ có điều, giờ đã lớn tuổi nên giọng không còn được như hồi trẻ nữa. Thông thường, các thành viên CLB tập hát tại nhà ông Lộ vào buổi tối những ngày nông nhàn, dịp này, việc tập luyện đều đặn hơn dù đang vào vụ gặt bởi đêm diễn đã cận kề. Để có sự hoà hợp ăn khớp giữa giọng ca, tay phách, các thành viên phải tập trung rèn luyệ n một cách nghiêm túc. Việc tập hợp nhóm hát không chỉ để các thành viên đỡ "nhớ", thoả lòng say mê mà còn là dịp để các học trò của cụ Thiệp như bà Thạnh, bà Sáu, bà Tiện, bà Thắm nhấn nhá từng lời thơ theo các điệu hát. Hiện nay ở thôn Thanh Tương (xã Thanh Khương) chỉ còn 4 người cùng một thế hệ với cụ Thiệp nhưng không ai trong số đó hát được như cụ.

Ngay khi bắt tay vào việc bảo tồn Ca trù, ngành Văn hoá tỉnh đã có nhiều cố gắng, thể hiện bằng những việc làm thiết thực như tổ chức các Liên hoan văn hoá - văn nghệ quần chúng từ cơ sở, các huyện, thành phố đến tỉnh, khuyến khích các tiết mục hát Ca trù của nghệ nhân, đào nương ở cơ sở;  thành lập CLB Ca trù của tỉnh, tạo điều kiện cho thành viên CLB học hát theo chương trình của Cục VH-TT cơ sở và Cục Biểu diễn nghệ thuật tổ chức; giành 1 HCV, 1 HCB và 2 giấy khen cá nhân tại Liên hoan Ca trù toàn quốc năm 2004.

Cũng trong khuôn khổ tập hợp và hoàn tất hồ sơ đề cử di sản văn hoá phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại cho nghệ thuật Ca trù, Sở VH-TT Bắc Ninh đã phối hợp với Viện Âm nhạc (Bộ VH-TT) tổ chức đợt khảo sát, điền dã tại các huyện, thành phố trong tỉnh về nghệ thuật Ca trù. Đoàn khảo sát đã về làm việc tại thôn Thanh Tương. Tại đây vẫn còn giữ được nhà thờ tổ của dòng họ Nguyễn vốn có truyền thống hát Ca trù và cố nghệ nhân Nguyễn Thị Thuỷ hồi trẻ từng đạt giải trong cuộc thi hát "Ca kép phượng" thời Pháp thuộc. ở Yên Phong, gia đình cụ Đào Văn Cường ở xã Đông Tiến vốn làm nghề ca công. Từ năm 1945, nghề ca công không còn duy trì được nữa, gia đình mở tiệm cô đầu tại Niềm Xá (Th ành phố Bắc Ninh), mặt khác cũng mở 2 nhà hát tại Bắc Giang và 2 nhà hát khác tại Thanh Sơn (nay thuộc phường Vũ Ninh – Thành phố Bắc Ninh) và phủ Từ Sơn trước đây. Tại Châu Khê (Từ Sơn), điển hình có nghệ nhân Ngô Xuân Hoành, ông cũng mở nhà hát ở 2 nơi Bắc Ninh và khu vực Ô Cách (nay thuộc quận Long Biên – Thành phố Hà Nội), lấy tên là Ngô ca công. ở các địa phương khác như thôn Hoài Thượng (Liên Bão – Tiên Du), vùng Lim… đều có những dấu tích của nghệ thuật hát Ca trù, đối chiếu các kết quả nghiên cứu hoàn toàn có thể khẳng định ca trù có từ rất lâu đời tại các địa phương trong toàn tỉnh.

Cũng giống như Quan họ, Ca trù là loại hình nghệ thuật gắn liền với sinh hoạt văn hoá dân gian nhưng qua những biến cố lịch sử, hát ca trù dần mai một và có nguy cơ thất truyền. Trong khi lớp nghệ nhân có tên tuổi do tuổi đã cao, sức yếu, hoặc không còn nữa thì lớp trẻ dường như có quá ít tâm huyết với việc kế thừa và bảo tồn di sản Ca trù. Đã đến lúc cần có sự nỗ lực và quan tâm hơn nữa từ phía các cơ quan chức năng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị đặc sắc từ di sản văn hoá "độc nhất vô nhị" này.